เมื่อโลกเดือด ความมั่นคงทางอาหารยิ่งเปราะบาง

วิกฤตสภาพภูมิอากาศไม่ใช่เรื่องไกลตัวเลย แต่กำลังส่งผลกระทบโดยตรงต่อการผลิตอาหารและทรัพยากรธรรมชาติที่เป็นฐานของระบบเกษตรกรรม ไม่ว่าอุณหภูมิสูงขึ้น ภัยแล้งยาวนาน ฝนตกหนัก น้ำท่วมฉับพลัน และฤดูกาลแปรปรวน ล้วนส่งผลต่อปริมาณและคุณภาพผลผลิตทางการเกษตร ต้นทุนการผลิต รวมถึงความเป็นอยู่ของเกษตรกร เห็นได้จากภัยแล้งและคลื่นความร้อนที่ทำให้ผลผลิตข้าวและพืชเศรษฐกิจลดลง น้ำท่วมได้สร้างความเสียหายต่อพื้นที่เพาะปลูกและระบบขนส่งอาหาร ส่วนอุณหภูมิน้ำทะเลก็ส่งผลต่อทรัพยากรประมงและระบบนิเวศชายฝั่งอีกด้วย

สถานการณ์น้ำท่วมในหลายพื้นที่เมื่อเร็ว ๆ นี้ เป็นที่ภาพชัดขึ้น เมื่อคนต้องการซื้ออาหารและสิ่งของจำเป็น แต่กลับพบว่าชั้นวางสินค้าบางแห่งว่างเปล่า เป็นเพราะเส้นทางคมนาคมและระบบขนส่งได้รับผลกระทบ แม้อาหารอาจยังมีเพียงพอในแหล่งผลิต แต่ไม่สามารถกระจายไปถึงผู้บริโภคได้ตามปกติ

เรื่องนี้สะท้อนให้เห็นว่า วิกฤตภูมิอากาศไม่ได้กระทบเฉพาะผู้ผลิตอาหาร แต่ยังเชื่อมโยงไปถึงการกระจายอาหาร ราคาอาหาร การเข้าถึงอาหาร และความมั่นคงทางอาหารของพวกเราทุกคน

สัญญาณเตือนสถานการณ์เกษตรและอาหาร

ข้อมูลจากองค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) และหน่วยงานระหว่างประเทศ ชี้ให้เห็นว่า ระบบเกษตรและอาหารโลกกำลังเผชิญความท้าทายหลายด้านพร้อมกัน

• อาหารจำนวนมากสูญเสียไป มีอาหารทั่วโลกประมาณ 13% สูญเสียไปหลังการเก็บเกี่ยวจนถึงก่อนขั้นตอนการค้าปลีก และอีก 19% กลายเป็นขยะอาหารในขั้นตอนการค้าปลีก บริการอาหาร และการบริโภค ส่งผลให้สูญเสียทรัพยากรและต้นทุนการผลิตจำนวนมาก
• การผลิตอาหารพึ่งพาทรัพยากรน้ำมหาศาล คิดเป็นสัดส่วนการนำน้ำจืดมาใช้ประมาณ 70% ของการผลิตและบริการทั้งหมด ขณะที่หลายภูมิภาคกำลังเผชิญภัยแล้ง การขาดแคลนน้ำ และความแปรปรวนของปริมาณฝนจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
• ระบบเกษตรและอาหารเป็นแหล่งปล่อยก๊าซเรือนกระจก คิดเป็นประมาณ 21–37% ของการปล่อยทั้งหมด ครอบคลุมกิจกรรมตั้งแต่การเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดิน การเพาะปลูก การเลี้ยงสัตว์ การแปรรูป การขนส่ง ไปจนถึงการจัดการขยะอาหาร
• พื้นที่ผลิตอาหารกำลังเผชิญความเสื่อมโทรมของดินและทรัพยากรธรรมชาติ มากกว่า 60% ของพื้นที่ดินที่เสื่อมโทรมจากกิจกรรมของมนุษย์เป็นพื้นที่เกษตรกรรม จากการใช้ที่ดินอย่างไม่เหมาะสม การชะล้างพังทลายของดิน และการสูญเสียความอุดมสมบูรณ์
• ระบบการผลิตอาหารได้รับผลกระทบจากสภาพภูมิอากาศสุดขั้ว อุณหภูมิที่สูงขึ้น ภัยแล้งรุนแรง ฝนตกหนัก น้ำท่วม และความแปรปรวนของฤดูกาล ทำให้ภาคการเกษตร ปศุสัตว์ และประมง ได้รับผลกระทบ ทั้งในด้านปริมาณและคุณภาพ และเพิ่มความเสี่ยงต่อกิจการอื่นในห่วงโซ่อุปทาน

สิ่งที่น่ากังวลไปกว่านั้นคือ ในขณะที่ความเสี่ยงเพิ่มขึ้น แต่การลงทุนด้านการวิจัยและพัฒนา (R&D) ทั่วโลกกลับมีแนวโน้มชะลอตัว จากเฉลี่ย 2.7% ต่อปี ในช่วงปี 2523–2558 เหลือเพียง 1.9% ต่อปี ในช่วงปี 2558–2564 ซึ่งอาจกระทบกับความสามารถในการรับมือกับวิกฤตอาหารและภูมิอากาศที่เกิดขึ้น

ชูนวัตกรรม ช่วยวิกฤตอาหารในยุคโลกเดือด

องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ได้ชูแนวคิด “Innovate today. Nourish tomorrow.” หรือ “สร้างนวัตกรรมวันนี้ เพื่ออาหารและโภชนาการที่ดีในวันข้างหน้า” เนื่องในวันอาหารโลก หรือ World Food Day วันที่ 16 ตุลาคม 2569 นี้

อย่างไรก็ตาม นวัตกรรมไม่จำเป็นต้องเป็นสิ่งที่ซับซ้อนหรือเป็นเทคโนโลยีใหม่ แต่เป็นสิ่งที่ต้องเลือกใช้ให้เหมาะกับปัญหาและพื้นที่ บางพื้นที่ต้องการเพียงการนำข้อมูลและระบบดิจิทัลมาช่วยตัดสินใจ บางพื้นที่จำเป็นต้องใช้พันธุ์พืชที่พัฒนาให้สามารถทนแล้ง แน่นอนว่า ในยุคนี้เราต้องพัฒนาเครื่องมือช่วยให้เกิดการใช้น้ำอย่างแม่นยำ การจัดการเศษวัสดุเหลือใช้ให้เกิดประโยชน์ การลดการสูญเสียอาหารและขยะอาหาร รวมถึงการนำภูมิปัญญาท้องถิ่นมาผสมผสานกับองค์ความรู้ใหม่ๆ

นวัตกรรมต้องตอบโจทย์ปัญหาที่เกิดขึ้น นำไปใช้ได้จริง มีต้นทุนที่เหมาะสม และสร้างประโยชน์ให้กับเกษตรกรและผู้บริโภค โดยเฉพาะเกษตรกรรายย่อยและกลุ่มเปราะบาง ที่มีข้อจำกัดในการเข้าถึงเทคโนโลยีและเงินทุน

อีกเรื่องที่ควรให้ความสำคัญคือ การใช้นวัตกรรมเพื่อเตรียมพร้อมรับมือกับความเสี่ยง ก่อนที่จะเกิดความเสียหาย ทั้งการเข้าถึงข้อมูลเตือนภัยสภาพอากาศที่แม่นยำและทันเวลา การมีเครื่องมือช่วยให้สามารถวางแผนและทำการเพาะปลูก การบริหารจัดการน้ำและดินได้เหมาะสมกับสถานการณ์มากขึ้น

ประเทศไทยกับโจทย์ที่ต้องทบทวน

แม้ประเทศไทยมีศักยภาพในการผลิตอาหาร แต่ในยุคที่เราต่างเผชิญความเสี่ยงจากสภาพภูมิอากาศและความไม่แน่นอนของตลาดเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ  ย่อมส่งผลต่อความมั่นคงทางอาหารและความสามารถในการแข่งขันของประเทศในระยะยาว

ที่ผ่านมา ประเทศไทยมีการลงทุนด้านการวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยีการเกษตรมาอย่างต่อเนื่อง แต่ผลงานจำนวนหนึ่งยังไม่สามารถขยายผลจากโครงการนำร่องไปสู่การใช้งานจริงได้ คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าจะพัฒนานวัตกรรมอะไรเพิ่มขึ้น แต่จะทำอย่างไรให้เกษตรกร โดยเฉพาะรายย่อย สามารถเข้าถึงและใช้ประโยชน์จากสิ่งที่เรามีอยู่แล้ว

อีกประเด็นที่ควรทบทวน คือการพิจารณาต้นทุนด้านสิ่งแวดล้อมให้เข้าสู่ระบบการผลิตและกลไกตลาด ทั้งการใช้น้ำ ความเสื่อมโทรมของดิน การเผาในพื้นที่เกษตร และการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ควบคู่กับการให้ความสำคัญเรื่องการเพิ่มผลผลิตและมูลค่าทางเศรษฐกิจ 

สำหรับระบบการกระจายอาหารก็ยังเป็นจุดเสี่ยงที่ไม่ควรมองข้ามเช่นกัน แม้ประเทศไทยเราจะมีศักยภาพในการผลิตอาหารสูง แต่ก็ต้องอาศัยอยู่กับประสิทธิภาพและความยืดหยุ่นของระบบจัดเก็บ ขนส่ง และกระจายอาหาร รวมถึงความสามารถในการเข้าถึงอาหารของประชาชนในช่วงเกิดวิกฤต

ดังนั้น ในยุคโลกเดือด เราจำเป็นต้องให้ความสำคัญกับการจัดการความเสี่ยงตลอดห่วงโซ่อาหาร และต้องทำให้องค์ความรู้และนวัตกรรมที่มีอยู่ สามารถนำไปใช้ได้จริง โดยไม่ทิ้งเกษตรกรรายย่อยและประชาชนกลุ่มเปราะบาง

เรียบเรียงโดย : ดร.เบญจมาส โชติทอง ผู้อำนวยการฝ่ายพัฒนาโครงการและแผนงาน สถาบันสิ่งแวดล้อมไทย

แม้ผ่านไปแล้ว 5 วัน ระดับน้ำในบางพื้นที่จะเริ่มลดลง แต่สถานการณ์ฝนยังไม่สิ้นสุด โดยวันที่ 28 กันยายน กรุงเทพฯ และปริมณฑลยังมีฝนฟ้าคะนอง 70% ของพื้นที่ และมีฝนตกหนักบางแห่ง ขณะที่ช่วงวันที่ 29 กันยายน–4 ตุลาคม ยังคาดว่าจะมีฝนฟ้าคะนอง 40–60% ของพื้นที่ ภาพของฝนที่ตกหนักซ้ำหลายระลอกจึงนำไปสู่คำถามว่า “เหตุใดเมืองจึงต้องรับมือกับฝนที่ลากยาวหลายวัน” ขณะที่ฝนตกหนักบางลักษณะกลับเกิดขึ้นและสลายตัวในเวลาเพียงไม่กี่สิบนาที และคำว่า “Rain Bomb” หรือ “ฝนแช่” ที่ถูกพูดถึงในช่วงนี้ แท้จริงแล้วหมายถึงฝนแบบเดียวกับที่กรุงเทพฯ กำลังเผชิญอยู่หรือไม่

รองศาสตราจารย์ ดร.สุจริต คูณธนกุลวงศ์ อาจารย์ประจำภาควิชาวิศวกรรมแหล่งน้ำ คณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในฐานะประธานแผนงานวิจัยการบริหารจัดการน้ำ  สำนักงานวิจัยแห่งชาติ (วช.) อธิบายถึงลักษณะของฝนที่เกิดขึ้นในช่วงนี้ว่า ฝนตกหนักต่อเนื่องจนเกิดน้ำท่วมฉับพลันในหลายพื้นที่ ทั้งภาคกลางตอนล่างและกรุงเทพฯ โดยในช่วงที่ผ่านมา เรามักจะพูดถึง Rain bomb (เรียกเป็น ฝนตกหนักมาก, ระเบิดฝน, Wet Microburst, Guerrilla Heavy Rain, ゲリラ豪雨) และ Torrential rainfall (เรียกเป็น แถบฝนหนักสะสมรุนแรง, 線状降水帯 – Senjo Kosuitai, Linear Rain Bands)  ซึ่งมีความหมายที่แตกต่างกันตามลักษณะที่เกิด

“ระเบิดฝน” เป็นปรากฏการณ์ที่ฝนตกลงมาอย่างหนักและรวดเร็วในพื้นที่จำกัด คล้ายกับการทิ้งระเบิดจากฟากฟ้า ขณะที่ฝนหนักสะสมรุนแรงเป็นฝนที่ตกลงมาอย่างรุนแรงและเข้มข้น มีปริมาณน้ำฝนสะสมจำนวนมากในช่วงเวลาต่อเนื่อง โดยอาจเกิดเป็นแนวแถบที่เชื่อมโยงกับแนวปะทะของลม

ขณะที่ ฝนหนักสะสมรุนแรง (ในญี่ปุ่น) ทำนายล่วงหน้าได้หลายวัน เพราะเกิดจากระบบสภาพอากาศขนาดใหญ่ เช่น พายุหมุนเขตร้อน ร่องมรสุม หรือความกดอากาศต่ำ นักอุตุนิยมวิทยาจึงสามารถใช้แบบจำลองสภาพอากาศ คอมพิวเตอร์สมรรถนะสูง และภาพถ่ายดาวเทียม ตรวจพบและคาดการณ์เส้นทางการเคลื่อนตัวล่วงหน้าได้

ความแตกต่างดังกล่าวทำให้ความสามารถในการพยากรณ์ฝนแต่ละลักษณะไม่เหมือนกัน โดย ระเบิดฝนเป็นปรากฏการณ์สุดขั้วในระดับจุลภาค (Microscale) ที่เกิดขึ้นและสิ้นสุดอย่างรวดเร็ว ประมาณ 15–60 นาที จึงเป็นเรื่องยากที่จะพยากรณ์ล่วงหน้าเป็นเวลานาน การคาดการณ์จึงต้องอาศัยการติดตามในระยะสั้น ตั้งแต่ระดับวันต่อวันไปจนถึงนาทีต่อนาที

ระบบที่นำมาใช้ประกอบการคาดการณ์ ได้แก่ Precipitation Nowcasting ซึ่งทำงานร่วมกับเครือข่ายเรดาร์ Doppler ความละเอียดสูง และแบบจำลองพยากรณ์อากาศความละเอียดสูงระดับประมาณ 1 กิโลเมตร รวมถึงอาจนำเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI)  ข้อมูลจากประชาชน และการประมวลผลด้วยซูเปอร์คอมพิวเตอร์เข้ามาช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในการคาดการณ์

ฝนหนักไม่กี่ 10นาที ทำไมกรุงเทพฯ ฝนตกได้หลายวัน?

หลายคนอาจสงสัยว่า หากระเบิดฝนเกิดขึ้นและจบลงอย่างรวดเร็ว แล้วเหตุใดพื้นที่หนึ่งจึงสามารถเผชิญฝนตกหนักต่อเนื่องหรือเกิดฝนซ้ำหลายระลอกเป็นเวลาหลายวัน ประเด็นสำคัญคือ ระยะเวลา 15–60 นาที หมายถึงช่วงชีวิตของกลุ่มฝนหนักหรือเซลล์ฝนแต่ละกลุ่ม ไม่ได้หมายความว่าพื้นที่นั้นจะมีฝนเพียง 15–60 นาทีแล้วฝนจะหยุดตลอดทั้งวัน โดยกรมอุตุนิยมวิทยาญี่ปุ่น อธิบายว่า ในระบบฝนที่ก่อตัวต่อเนื่อง แม้เซลล์ฝนแต่ละก้อนจะมีอายุเพียงประมาณ 30 นาทีถึง 1 ชั่วโมง แต่หากมีเงื่อนไขทางอุตุนิยมวิทยาที่เอื้อต่อการเกิดฝน เซลล์ใหม่สามารถก่อตัวขึ้นต่อเนื่องและเคลื่อนผ่านพื้นที่เดิม ทำให้เกิดฝนตกหนักสะสมเป็นเวลาหลายชั่วโมงได้

ดังนั้น ฝนที่ตกหนักต่อเนื่องหลายวันจึงไม่ได้หมายความว่าเป็น “Rain Bomb” ลูกเดียวที่ตกอยู่นานหลายวัน แต่อาจเกิดจากระบบสภาพอากาศขนาดใหญ่ที่เอื้อต่อการเกิดฝน ขณะที่ภายในระบบดังกล่าวมีกลุ่มฝนขนาดเล็กก่อตัวและเคลื่อนตัวผ่านพื้นที่เป็นระยะ

โจทย์ใหม่ จาก “พยากรณ์ฝน” สู่ “รู้ให้ทันว่าฝนจะตกตรงไหน”

สิ่งที่ทำให้ฝนลักษณะนี้เป็นโจทย์สำคัญของการพยากรณ์ จึงไม่ใช่เพียงการตอบคำถามว่า “พรุ่งนี้ฝนจะตกหรือไม่” แต่เป็นการระบุให้ได้ว่า ในอีกไม่กี่ 10นาทีข้างหน้า กลุ่มฝนจะอยู่บริเวณใด เคลื่อนตัวไปทางไหน และพื้นที่ใดมีโอกาสเผชิญฝนตกหนัก เพราะฝนบางชนิดไม่ได้ยากเพราะนักพยากรณ์ “มองไม่เห็น” แต่ยากเพราะธรรมชาติของมันเกิดขึ้นในพื้นที่เล็กและเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว การรับมือจึงต้องอาศัยข้อมูลที่ละเอียดและทันเวลา ตั้งแต่เรดาร์ตรวจอากาศ ระบบ Nowcasting แบบจำลองความละเอียดสูง ไปจนถึงเทคโนโลยี AI และข้อมูลจากภาคประชาชน เพื่อขยับการเตือนภัยให้เข้าใกล้ช่วงเวลาที่ฝนกำลังจะเกิดขึ้นมากที่สุด

ในวันที่ฝนสุดขั้วสามารถเปลี่ยนจากท้องฟ้าปกติเป็นฝนถล่มได้ภายในเวลาไม่นาน คำถามสำคัญของเมืองจึงอาจไม่ใช่เพียง “ฝนจะตกหรือไม่” แต่คือ “เราจะรู้ได้เร็วแค่ไหนว่าฝนกำลังจะถล่มตรงไหน” ท่ามกลางความท้าทายของโครงสร้างพื้นฐานระบายน้ำของกรุงเทพมหานคร การพยากรณ์ที่แม่นยำจึงไม่ได้มีความหมายเพียงการบอกสภาพอากาศ แต่คือการซื้อเวลาให้เมืองเตรียมพร้อมรับมือกับมวลน้ำที่กำลังจะมาถึง

ที่มา : กรมอุตุนิยมวิทยา , Japan Meteorological Agency

แนวคิดที่จะเปลี่ยนความสัมพันธ์ระหว่างธุรกิจกับธรรมชาติจึงถูกนำมาขยายผ่านงาน ‘MFLF Sustainability Forum 2026’ ภายใต้หัวข้อ ‘Nature Positive: เปลี่ยนธรรมชาติเป็นความปกติใหม่’ จัดโดยมูลนิธิแม่ฟ้าหลวง ในพระบรมราชูปถัมภ์ เปิดพื้นที่ให้ภาครัฐ ภาคธุรกิจ ภาคการเงิน นักวิชาการ และชุมชน ร่วมแลกเปลี่ยนมุมมองต่อวิกฤติธรรมชาติและความหลากหลายทางชีวภาพ พร้อมชวนเปลี่ยนวิธีคิดจากการมองธรรมชาติเป็นเพียง “ทรัพยากร” หรือวัตถุดิบของการเติบโต สู่การยอมรับว่าธรรมชาติคือทุนสำคัญที่ทุกภาคส่วนต้องร่วมกันดูแล ฟื้นฟู และนำมาคิดรวมอยู่ในสมการทางเศรษฐกิจ

เลิกคิดว่าธรรมชาติคือ “ของฟรี” จุดเปลี่ยนสู่ Nature Positive

ม.ล.ดิศปนัดดา ดิศกุล เลขาธิการและประธานเจ้าหน้าที่บริหาร มูลนิธิแม่ฟ้าหลวง ในพระบรมราชูปถัมภ์กล่าวว่า ที่ผ่านมาภาคธุรกิจมักให้ความสำคัญเพียงเรื่องการจัดการคาร์บอนและชุมชน แต่ในความเป็นจริงแล้ว หากภาคธุรกิจไม่ปรับ ไม่เปลี่ยนตัวเข้าหาธรรมชาติ การฟื้นฟูหรืออนุรักษ์ทรัพยากรย่อมไม่อาจเกิดขึ้นได้ ตราบใดที่ภาคธุรกิจยังมองทรัพยากรอย่างดิน น้ำ อากาศ และระบบนิเวศเป็นเสมือน “ของฟรี” ที่ใช้ได้อย่างไม่จำกัด การฟื้นฟูธรรมชาติอย่างแท้จริงย่อมเกิดขึ้นได้ยาก

การเปลี่ยนผ่านสู่แนวคิด ‘Nature Positive’ จึงไม่ใช่เรื่องของการอนุรักษ์เพียงอย่างเดียว แต่คือการปรับโครงสร้างเศรษฐกิจให้ตระหนักถึงต้นทุนที่ธรรมชาติต้องแบกรับ ควบคู่กับการฟื้นคืนความสมดุลของระบบนิเวศ หลังการทำเกษตรเชิงเดี่ยวและการสูญเสียพื้นที่ป่าได้เร่งให้ความหลากหลายทางชีวภาพเสื่อมถอยลงอย่างต่อเนื่อง

หัวใจสำคัญในการแก้ปัญหาดังกล่าวคือการทำ “การให้มูลค่าทางธรรมชาติ” ซึ่งต้องสอดคล้องกับการประกอบธุรกิจจริง ตัวอย่างเช่น ในธุรกิจเกษตรกรรม ภาคธุรกิจจำเป็นต้องคำนวณต้นทุนทางดินและน้ำที่ต้องใช้ และต้องมีการลงทุนเพื่อฟื้นฟูหรือเติมเต็มทรัพยากรเหล่านั้นกลับคืนมาในระยะยาว ซึ่งควรถูกสะท้อนลงในงบการเงินและเปิดเผยอย่างโปร่งใสต่อผู้บริโภค เพื่อให้ตระหนักว่าทรัพยากรเหล่านี้เป็นสิ่งที่บริษัทต้องแบ่งปันการใช้ร่วมกับภาคประชาชนและคนในพื้นที่

“Human Rights” สู่ “Nature Rights”  ให้ธรรมชาติมีสิทธิอยู่รอด

ม.ล.ดิศปนัดดา กล่าวว่า อยากให้มอง “สิทธิของธรรมชาติ หรือ “Nature Rights” เทียบเท่ากับ “Human Rights” ขณะที่มนุษย์สามารถพูดและเรียกร้องได้ แต่ธรรมชาติไม่สามารถพูดหรือเรียกร้องได้เลย ธรรมชาติจึงควรได้รับสิทธิ์ในการมีคุณภาพชีวิตที่ดี ได้รับการอนุรักษ์ และได้รับการฟื้นฟูเพื่อให้อยู่คู่กับสังคมได้อย่างยั่งยืน การปรับเปลี่ยนมุมมองจากการมองธรรมชาติเป็นเพียงวัตถุดิบ สู่การมองเป็นชีวิต จึงถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญในการลดปัจจัยความเสี่ยงและสร้างผลตอบแทนที่ยั่งยืนให้กับทุกภาคส่วน

“การผนวกธรรมชาติและความยั่งยืนเข้าเป็นส่วนหนึ่งของการดำเนินธุรกิจคือ ‘บรรทัดฐานใหม่’ ที่ทุกฝ่ายต้องดำเนินการร่วมกัน สำหรับภาคธุรกิจนั้น สิ่งสำคัญที่สุดคือการติดกระดุมเม็ดแรกให้ถูกต้อง ผ่านการวางคอนเซปต์และการระบุประเด็นการพึ่งพาธรรมชาติให้ชัดเจน” ม.ล.ดิศปนัดดา กล่าว

งาน ‘MFLF Sustainability Forum 2026’ ในครั้งนี้จึงมุ่งนำเสนอแนวทางที่ธุรกิจสามารถบูรณาการธรรมชาติให้เป็นส่วนหนึ่งของเครื่องมือในการตัดสินใจและการวัดผลตอบแทน ซึ่งต้องครอบคลุมทั้งมิติเศรษฐกิจ สังคม และธรรมชาติไปพร้อมกัน โดยโครงสร้างของฟอรัมถูกแบ่งออกเป็น 4 องค์ประกอบหลัก ได้แก่ ด้านธุรกิจ (Business), ด้านสังคม (Society), ด้านการเงิน (Financing) และด้านชุมชน (Community) ซึ่งมีการนำเสนอผลิตภัณฑ์จริงจากชุมชนเพื่อแสดงให้เห็นถึงความเชื่อมโยงระหว่างวิถีชีวิตและการอนุรักษ์

“ติดกระดุมเม็ดแรก” ให้ถูก สร้าง New Normal ของการเติบโต

ม.ล.ดิศปนัดดา กล่าวว่า ธรรมชาติอาจดูเป็นเรื่องไกลตัว แต่จริง ๆ แล้วเชื่อมโยงอยู่กับทุกการตัดสินใจ ตั้งแต่รูปแบบการดำเนินธุรกิจ การใช้ทรัพยากร ไปจนถึงวิถีชีวิตประจำวัน ขณะเดียวกันองค์ความรู้และแนวทางในการฟื้นฟูธรรมชาติและใช้ทรัพยากรอย่างยั่งยืนไม่ได้เป็นเรื่องใหม่ โจทย์สำคัญในวันนี้จึงไม่ใช่การ “คิดค้น” วิธีการใหม่เพียงอย่างเดียว แต่คือการทำให้ความรู้เหล่านั้นเข้าถึงได้ แลกเปลี่ยนกันได้ และถูกนำไปใช้จริงในวงกว้าง

แนวคิดเรื่อง “การติดกระดุมเม็ดแรก” จึงสะท้อนความสำคัญของการเริ่มต้นให้ถูกทิศทาง เพราะการเปลี่ยนผ่านสู่ New Normal ที่ธรรมชาติถูกนับรวมเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนา จะเกิดขึ้นไม่ได้หากขับเคลื่อนโดยฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง แต่ต้องอาศัยการขยับไปในทิศทางเดียวกันของภาคธุรกิจ ภาครัฐ ภาคการเงิน ชุมชน และประชาชน เพื่อเปลี่ยนการดูแลและฟื้นฟูธรรมชาติจาก “ภารกิจ” ที่ทำเป็นครั้งคราว ให้กลายเป็น “หลักคิด” ที่อยู่เบื้องหลังการตัดสินใจในทุกวัน และเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างการเติบโตทางเศรษฐกิจที่ยั่งยืนในระยะยาว

ยุโรปเดือดเกินรับมือ ผู้เสียชีวิตพุ่ง หลายเมืองทำลายสถิติความร้อน

เท็ดรอส อัดฮานอม กีเบรเยซุส ผู้อำนวยการใหญ่องค์การอนามัยโลก (WHO) เปิดเผยว่า นับตั้งแต่วันที่ 21 มิถุนายนที่ผ่านมา มียอดผู้เสียชีวิตจากสภาพอากาศที่ร้อนจัดแล้วมากกว่า 1,300 ราย โดยกลุ่มผู้เสียชีวิตส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุที่มีอายุตั้งแต่ 65 ปีขึ้นไป ทั้งยังพบสถิติการเสียชีวิตภายในที่พักอาศัยเพิ่มสูงขึ้นถึง 40%

ปัจจุบันยุโรปกำลังกลายเป็นทวีปที่มีอุณหภูมิสูงขึ้นที่เร็วที่สุดในโลก ประชาชนหลายล้านคนจึงต้องเผชิญกับคลื่นความร้อนจัด ซึ่งกระทบต่อชีวิตประจำวัน สถานศึกษาหลายแห่งจำเป็นต้องปิดการเรียนการสอน รวมถึงสถานที่ทำงานที่ต้องปิดชั่วคราว ทั้งยังส่งผลต่อความต้องการใช้ไฟฟ้าที่สูงมากขึ้น ความเสียหายที่เกิดขึ้นได้กระทบเป็นวงกว้างไปถึงสุขภาพกาย ส่งผลให้ประชาชนเกิดความเครียดสะสมจากอากาศที่ร้อนจัด

ฝรั่งเศสวิกฤติหลายเมือง ประกาศเตือนภัยสีแดง 54 พื้นที่

หนึ่งในประเทศที่ได้รับผลกระทบจากคลื่นความร้อนนี้มากที่สุดอย่างประเทศฝรั่งเศส ไม่ว่าจะเป็นเมืองปัวตีเยที่ทุบสถิติอุณหภูมิเฉลี่ยสูงที่สุดนับตั้งแต่เริ่มเก็บข้อมูลในปี 1947 ด้วยอุณหภูมิสูงถึง 41.2 องศาเซลเซียส เมืองเลส์ แอร์บิเยร์ ทางตะวันตกเฉียงใต้ของประเทศ มีอุณหภูมิสูงถึง 43 องศาเซลเซียส เช่นเดียวกับเมืองปิสโซส์ ทางตะวันตกเฉียงใต้ของประเทศ ที่วัดอุณหภูมิสูงสุดของวันได้ 44.3 องศาเซลเซียส และกรุงปารีสมีโอกาสแตะ 40 องศาเซลเซียส ภายในสัปดาห์นี้ อุณหภูมิที่เพิ่มสูงขึ้นในหลายเมืองของฝรั่งเศส ส่งผลให้ทางกรมอุตุนิยมวิทยาต้องประกาศเตือนภัยระดับสีแดงกว่า 54 พื้นที่ทั่วประเทศ

“Omega Block” ตัวเร่งอุณหภูมิความร้อน

คลื่นความร้อนครั้งนี้ถือเป็นปรากฏการณ์ “โดมความร้อน” (Heat Dome) หรือที่เรียกว่า “Omega Block” ซึ่งเป็นบริเวณความกดอากาศสูงขนาดใหญ่ที่ปกคลุมพื้นที่เป็นเวลานาน ทำหน้าที่เสมือนฝาหม้อกักเก็บความร้อนไม่ให้ระบายออก แม้โดมความร้อนจะเป็นปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นได้ในช่วงฤดูร้อนของยุโรป แต่อุณหภูมิที่สูงผิดปกติในครั้งนี้ได้รับอิทธิพลจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ซึ่งเกิดจากการเผาไหม้เชื้อเพลิงฟอสซิล เช่น น้ำมัน ถ่านหิน และก๊าซธรรมชาติ ทำให้อุณหภูมิพื้นฐานของโลกสูงขึ้น ส่งผลให้ทุกคลื่นความร้อนรุนแรงกว่าเดิม

ขณะที่ปรากฏการณ์เอลนีโญก็กำลังเริ่มก่อตัวในมหาสมุทรแปซิฟิกเขตร้อน ซึ่งโดยปกติจะเพิ่มโอกาสเกิดคลื่นความร้อนทั่วโลก อย่างไรก็ตาม นักวิทยาศาสตร์มองว่า เอลนีโญในขณะนี้ยังมีอิทธิพลต่อคลื่นความร้อนครั้งนี้น้อยมาก แต่มีแนวโน้มจะทำให้ฤดูร้อนปีหน้ารุนแรงยิ่งขึ้น

เบื้องหลังคลื่นความร้อน เมื่อหลายปัจจัยเร่งให้ยุโรปเดือด

เบื้องหลังคลื่นความร้อนที่ทวีความรุนแรงในยุโรป ไม่ได้เป็นเพียงปรากฏการณ์อากาศสุดขั้วชั่วคราว แต่เป็นผลจากหลายปัจจัยที่ทำงานร่วมกันภายใต้ภาวะโลกร้อน หนึ่งในสาเหตุสำคัญคือ ยุโรปมีพื้นที่บางส่วนเชื่อมต่อกับเขตอาร์กติก ซึ่งเป็นภูมิภาคที่อุณหภูมิเพิ่มขึ้นเร็วที่สุดในโลก เมื่อหิมะและน้ำแข็งละลาย พื้นผิวสีเข้มที่อยู่ด้านล่างจะดูดซับพลังงานจากแสงอาทิตย์ได้มากกว่าพื้นผิวสีขาวของน้ำแข็ง ส่งผลให้โลกกักเก็บความร้อนเพิ่มขึ้น และเร่งให้การละลายของน้ำแข็งเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง เกิดเป็นวงจรที่ยิ่งทำให้โลกร้อนเร็วขึ้น

อย่างไรก็ตาม แม้มาตรการลดมลพิษทางอากาศของยุโรปจะช่วยยกระดับคุณภาพอากาศและลดความเสี่ยงด้านสุขภาพของประชาชน แต่การที่อนุภาคฝุ่นขนาดเล็กในชั้นบรรยากาศลดลง ก็ทำให้ “เกราะสะท้อน” พลังงานแสงอาทิตย์ตามธรรมชาติลดลงไปด้วย ส่งผลให้พื้นผิวโลกดูดซับความร้อนได้มากกว่าเดิม ประกอบกับการเปลี่ยนแปลงของรูปแบบการหมุนเวียนของบรรยากาศ ทำให้ปรากฏการณ์ “โดมความร้อน” (Heat Dome) เกิดบ่อยขึ้นและปกคลุมพื้นที่ได้นานกว่าในอดีต จนคลื่นความร้อนกลายเป็นภัยที่รุนแรงและยืดเยื้อมากขึ้นเรื่อย ๆ สอดคล้องกับข้อมูลของ Copernicus Climate Change Service ที่ระบุว่า นับตั้งแต่ทศวรรษ 1980 ยุโรปมีอัตราการเพิ่มขึ้นของอุณหภูมิเร็วกว่าอัตราเฉลี่ยของโลกถึง 2 เท่า

“ยุโรป” ทวีปที่ไม่ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อทนร้อน

สาเหตุที่ยุโรปได้รับผลกระทบหนักเกิดจากอาคาร บ้านเรือน โรงเรียน และสำนักงานจำนวนมากถูกออกแบบมาตั้งแต่ยุคที่สภาพอากาศเย็นกว่าปัจจุบันในสหราชอาณาจักร อาคารจำนวนมากถูกสร้างขึ้นเพื่อกักเก็บความอบอุ่นในฤดูหนาว ส่งผลให้เมื่อเกิดคลื่นความร้อน ภายในอาคารกลับสะสมความร้อนและระบายออกได้ยาก

ขณะที่เครื่องปรับอากาศอาจไม่ใช่คำตอบที่แก้ปัญหาได้ทันที เพราะในฝรั่งเศส การติดตั้งเครื่องปรับอากาศยังเป็นประเด็นถกเถียงด้านนโยบาย ส่วนในสหราชอาณาจักร ค่าไฟฟ้าที่สูงทำให้หลายครัวเรือนไม่สามารถใช้งานเครื่องปรับอากาศได้อย่างแพร่หลาย แม้แต่ในเมืองแถบเมดิเตอร์เรเนียน ซึ่งในอดีตนิยมออกแบบบ้านให้รับมืออากาศร้อนด้วยลานกลางบ้าน บานเกล็ดไม้ และผนังหินสีอ่อน แต่สิ่งปลูกสร้างสมัยใหม่จำนวนไม่น้อยกลับใช้รูปแบบการก่อสร้างที่กักเก็บความร้อนมากขึ้น

หากความร้อนเช่นนี้เกิดขึ้นที่ประเทศไทย ทุกคนคงเปิดแอร์เพื่อระบายความร้อนอย่างง่ายดาย แต่ในยุโรปกลับพบว่ามีบ้านเรือนเพียงประมาณ 20% เท่านั้นที่ติดตั้งเครื่องปรับอากาศ เนื่องจากในอดีต ยุโรปแทบไม่จำเป็นต้องใช้เครื่องปรับอากาศ โดยเฉพาะในยุโรปเหนือที่บ้านส่วนใหญ่ถูกออกแบบมาเพื่อกักเก็บความอบอุ่นในช่วงฤดูหนาว ทำให้เมื่อเกิดคลื่นความร้อน ความร้อนจะสะสมอยู่ภายในอาคารและระบายออกได้ยาก

เหตุการณ์ครั้งนี้ไม่ใช่เพียง “อากาศร้อนผิดปกติ” แต่เป็นภาพสะท้อนที่ชัดเจนว่า วิกฤตการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศกำลังกลายเป็นความเสี่ยงด้านเศรษฐกิจ สังคม และความมั่นคงของมนุษย์ ที่ทุกประเทศต้องเร่งปรับตัวก่อนที่สภาพอากาศสุดขั้วจะกลายเป็นเรื่องปกติใหม่ในอนาคต

ที่มา : Aljazeera, CNBC, CNN, The New York Times

โจทย์สำคัญของผู้ว่าฯ รอบนี้ จึงไม่ใช่เพียงการบริหารอยู่ในกรุงเทพฯ แต่ต้องบริหารความสัมพันธ์ระหว่างกรุงเทพฯ กับจังหวัดโดยรอบไปพร้อมกัน

ต้นเหตุและผลกระทบสิ่งแวดล้อมข้ามเขตกรุงเทพฯ

เห็นได้ชัดจากปัญหาฝุ่นละอองขนาดเล็ก PM2.5 ซึ่งไม่ใช่ปัญหาที่เกิดขึ้นเฉพาะในกรุงเทพฯ งานวิจัยจำนวนมากชี้ให้เห็นว่า แหล่งกำเนิดหลักของ PM2.5 ในกรุงเทพฯ มาจากยานพาหนะโดยเฉพาะรถยนต์ดีเซล ซึ่งมีแนวโน้มคลี่คลายลงไปบ้าง และมาจากการเผาในที่โล่งจากพื้นที่โดยรอบ ทั้งภาคเกษตรกรรม การกำจัดเศษวัสดุ และกิจกรรมอื่น ๆ ซึ่งยังมีความรุนแรงตามสภาพอากาศและการระบายอากาศในแต่ละช่วงเวลา

นอกจากปัญหาฝุ่นแล้ว กรุงเทพฯ ยังเผชิญกับโจทย์ด้านน้ำและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ซึ่งล้วนมีความเชื่อมโยงกับจังหวัดโดยรอบทั้งสิ้น ด้วยกรุงเทพฯ เป็นพื้นที่ลุ่มต่ำที่ต้องอาศัยพื้นที่รับน้ำจากจังหวัดใกล้เคียง เพื่อลดผลกระทบจากปัญหาน้ำท่วม อีกทั้งกรุงเทพฯ ยังเป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศอ่าวไทยตอนใน หรืฮอ่าว ก.ไก่ ตั้งแต่จังหวัดเพชรบุรีผ่านกรุงเทพฯ ไปถึงชลบุรี ชายฝั่งทะเลยาวกว่า 400 กิโลเมตร การแก้ไขปัญหาการกัดเซาะชายฝังทะเลบางขุนเทียน ที่มีความยาว 5-6 กิโลเมตร จึงต้องวางแผนอย่างเชื่อมโยง

ขณะที่เรื่องสำคัญที่มักถูกมองข้ามคือ ปลายทางของขยะที่เกิดขึ้นกว่า 1 หมื่นตันต่อวันในกรุงเทพฯ ซึ่งไม่ได้หายไปเอง แต่ถูกนำไปกำจัดและฝังกลบในพื้นที่จังหวัดนครปฐม ฉะเชิงเทรา และกาญจนบุรี ทำให้ภาระด้านสิ่งแวดล้อมไม่ได้ตกอยู่กับแค่กรุงเทพฯ เพียงแห่งเดียว แต่กระจายไปสู่พื้นที่โดยรอบด้วย

สิ่งแวดล้อมดี ที่คนกรุงเทพฯ รอคอย

ย้อนกลับไปในห้วงเวลาการเลือกตั้งผู้ว่าฯ กทม. เมื่อ 4 ปีก่อน คราวนั้นสถาบันสิ่งแวดล้อมไทย หรือ TEI ได้เคยสำรวจความเห็นของคนกรุงเทพฯ เกี่ยวกับประเด็นสิ่งแวดล้อม พบ 5 ประเด็นที่ประชาชนต้องการมากที่สุด ได้แก่ อากาศสะอาด การจัดการขยะที่ดี มีพื้นที่สีเขียวเพียงพอ น้ำไม่รอระบาย และ คลองสวยน้ำใส

มาถึงปีนี้ 2569 เสียงสะท้อนผ่านสื่อและเวทีสาธารณะต่าง ๆ พบว่า ประเด็นที่คนกรุงเทพฯ ต้องการ ยังคงเป็นประเด็นเดิม ๆ ที่ยังคงเป็นปัญหา โดยเฉพาะปัญหาฝุ่นควัน ตามมาด้วยปัญหาน้ำรอระบายและสภาพอากาศร้อน ได้ก้าวขึ้นมาเป็นลำดับต้น ๆ เพราะที่ผ่านมาปัญหาเหล่านี้เกิดบ่อยขึ้น กรุงเทพฯ เริ่มมีอุณหภูมิสูงเกิน 40 องศาเซลเซียส หลายวันติดต่อกัน ซึ่งผิดปกติจากค่าเฉลี่ยในอดีตอย่างมีนัยสำคัญ

การบริหารจัดการที่ผ่านมาอาจประสบความสำเร็จในระดับโครงการหรือมาตรการเฉพาะหน้า แต่ยังไม่สามารถเปลี่ยนแปลงระบบได้ ที่สำคัญปัญหาเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงประเด็นด้านสิ่งแวดล้อม แต่เป็นเรื่องของคุณภาพชีวิต สุขภาพ และเศรษฐกิจของเมือง หากยังไม่สามารถแก้ไขได้อย่างเป็นระบบ กรุงเทพฯ จะยิ่งเปราะบางต่อความเสี่ยงใหม่ จากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ สังคมสูงวัย และการขยายตัวของเมืองในอนาคต

ความร่วมมือข้ามเขตปกครอง ที่ต้องเดินหน้าต่อ

ในช่วงปีที่ผ่านมา กรุงเทพมหานครได้เริ่มแสดงให้เห็นถึงแนวทางการทำงานรูปแบบใหม่ ผ่านความร่วมมือกับจังหวัดนครนายก ลดการเผาในพื้นที่เกษตร โดยเฉพาะช่วงอากาศปิดและช่วงลมตะวันออกพัดเข้ามากรุงเทพฯ ถือเป็นตัวอย่างของการบริหารจัดการสิ่งแวดล้อมข้ามเขตการปกครอง โดยใช้ข้อมูลร่วมกัน การแจ้งเตือนล่วงหน้า และการสนับสนุนเกษตรกรให้ลดการเผาในพื้นที่ต้นทาง

ความร่วมมือข้ามเขตแบบนี้ต้องทำต่อเนื่อง ไม่ให้เป็นไฟไหม้ฟาง และขยายให้ครอบคลุมทุกจังหวัดต้นทางของฝุ่นควันรอบกรุงเทพฯ ทั้ง 5 จังหวัด และแน่นอนว่าต้องประสานให้หน่วยงานระดับนโยบายเข้ามาด้วย เพื่อสร้างกลไกทางการบริหารที่ชัดเจน

เช่นเดียวกับ ความร่วมมือในการบริหารจัดการน้ำ ซึ่งเป็นอีกหนึ่งโจทย์สำคัญที่ไม่สามารถแก้ไขได้ภายในขอบเขตของกรุงเทพมหานคร การมีกลไกการจัดการร่วมกันในการกำหนดพื้นที่รับน้ำ การชะลอน้ำ การระบายน้ำ จึงเป็นสิ่งจำเป็นที่ต้องทำล่วงหน้า เพื่อการปรับตัวและลดความเสี่ยงจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่รุนแรงมากขึ้น

อาหารปลอดภัย เป็นอีกหนึ่งวาระที่สำคัญ เพราะกรุงเทพฯ เป็นเมืองที่บริโภคอาหารจำนวนมหาศาลในแต่ละวัน และพึ่งผลผลิตจากจังหวัดโดยรอบ ทั้งผัก ผลไม้ ข้าว เนื้อสัตว์ อาหารทะเล การจัดให้มีจุดจำหน่ายอาหารปลอดภัยที่คนทุกกลุ่มเข้าถึง จะช่วยกระตุ้นให้เกิดตลาดและจูงใจแก่เกษตรกรและผู้ผลิต ปรับเปลี่ยนสู่ระบบการผลิตอาหารที่ปลอดภัยและเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม

โจทย์สิ่งแวดล้อมสำหรับผู้ว่าฯ ยังมีอีกหลายเรื่อง ไม่ว่าการลดความร้อนในเมือง ซึ่งต้องทำมากกว่าการปลูกต้นไม้ การจัดการขยะที่ไปสร้างภาระให้จังหวัดอื่น ผู้ว่าฯ ไม่ได้ถูกคาดหวังให้แก้ทุกปัญหาสิ่งแวดล้อมด้วยตนเองทุกเรื่อง แต่ต้องเป็นผู้นำในการสร้างความร่วมมือทั้งในและนอกกรุงเทพฯ

การจัดตั้ง “กลไกความร่วมมือด้านสิ่งแวดล้อมกรุงเทพมหานครและพื้นที่โดยรอบ“ ที่มีกฎหมายรองรับอย่างชัดเจน จึงเป็นวาระสำคัญในการยกระดับการบริหารจัดการสิ่งแวดล้อมข้ามเขตการปกครอง ให้เกิดความต่อเนื่อง มีเอกภาพ และมีความรับผิดชอบร่วมกัน

สถาบันสิ่งแวดล้อมไทย ในฐานะองค์กรพัฒนาเอกชนที่ขับเคลื่อนงานด้านสิ่งแวดล้อมมา 33 ปี และ ทำงานร่วมกับภาคีตั้งแต่ระดับชุมชนไปจนถึงระดับนโยบาย ขอแสดงความยินดีที่ท่านได้รับความไว้วางใจจากคนกรุงเทพฯ อีกครั้ง และในฐานองค์กรพัฒนาเอกชน มุ่งหวังว่าวิสัยทัศน์ของท่านจะช่วยพลิกฟื้นสิ่งแวดล้อม

สุดท้าย หากเราอยากเห็นเมืองที่มีสิ่งแวดล้อมดีขึ้น ก็ไม่ควรปล่อยให้เป็นภาระของผู้ว่าฯ เพียงฝ่ายเดียว แต่เราจะร่วมกันลงมือสร้างสิ่งแวดล้อมกรุงเทพฯ ที่ดี ผ่านการกระทำในชีวิตประจำวัน เพราะเมืองน่าอยู่จะเกิดขึ้นได้จากความร่วมมือของทุกภาคส่วน

โดย ดร.เบญจมาส โชติทอง สถาบันสิ่งแวดล้อมไทย  (TEI)

เนื่องในวันความหลากหลายทางชีวภาพสากล ซึ่งตรงกับวันที่ 22 พฤษภาคมของทุกปี ประเด็นการอนุรักษ์จึงยิ่งถูกหยิบยกขึ้นมาอย่างเข้มข้นมากขึ้น โดยในปี 2569 องค์การสหประชาชาติใช้แนวคิด   “Acting locally for global impact” หรือ “ลงมือทำในระดับท้องถิ่น สร้างผลลัพธ์ระดับโลก”  ส่วน มูลนิธิแม่ฟ้าหลวง ในพระบรมราชูปถัมภ์ ได้ตอกย้ำแนวทางการพัฒนาที่ยั่งยืนบนฐานของคนและธรรมชาติ ผ่านการต่อยอดงานอนุรักษ์สู่การสร้าง “ทุนธรรมชาติ” หรือ Natural Capital ที่ไม่เพียงช่วยฟื้นฟูระบบนิเวศ แต่ยังเชื่อมโยงไปสู่การสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจ โอกาสของชุมชน และการพัฒนาที่ยั่งยืนในระยะยาว สะท้อนให้เห็นว่าการดูแลทรัพยากรธรรมชาติจากพื้นที่จริง สามารถสร้างผลกระทบเชิงบวกได้ในระดับโลกอย่างเป็นรูปธรรม

ผืนป่าถูกแบ่งแยก และทรัพยากรถูกใช้เกินขีดจำกัด

ดร.สุภัชญา เตชะชูเชิด ผู้เชี่ยวชาญด้าน Nature-based Solutions (NbS) มูลนิธิแม่ฟ้าหลวง ในพระบรมราชูปถัมภ์ เปิดเผยว่า ความหลากหลายทางชีวภาพอาจเป็นคำที่ฟังดูไกลตัว แต่แท้จริงแล้วคือรากฐานสำคัญของระบบนิเวศ เศรษฐกิจ และคุณภาพชีวิตของผู้คน เปรียบเสมือน “เกมไม้เจงก้า” ที่แม้จะดึงชิ้นส่วนออกทีละชิ้นโดยคิดว่าไม่กระทบอะไร ไม่ว่าจะเป็นแมลง สัตว์ หรือพืชบางชนิด แต่เมื่อระบบเปราะบางลงเรื่อย ๆ วันหนึ่งทั้งโครงสร้างอาจพังลงพร้อมกัน

หนึ่งในปัจจัยสำคัญที่เร่งให้ธรรมชาติเสื่อมโทรมคือการเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์ที่ดิน แม้หลายโครงการพัฒนาจะใช้พื้นที่จริงเพียงไม่มากนัก แต่ผลกระทบที่เกิดขึ้นต่อเนื่องกลับขยายวงกว้างเกินกว่าพื้นที่ที่สูญเสียไปโดยตรง ตัวอย่างเช่น การก่อสร้างโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่ที่พาดผ่านหลายพื้นที่ของประเทศ แม้จะมีการออกแบบมาตรการลดผลกระทบ เช่น ทางเชื่อมสัตว์ป่าหรืออุโมงค์ใต้ดิน แต่ในทางปฏิบัติ ระบบนิเวศที่เคยเชื่อมต่อกันอาจถูกแบ่งแยกออกจากกัน และสัตว์ป่าไม่สามารถปรับตัวหรือใช้พื้นที่ที่จัดไว้ได้ตามที่มนุษย์คาดหวัง ส่งผลให้ความสมบูรณ์ของธรรมชาติถูกรบกวนในระยะยาว

อีกปัจจัยสำคัญคือ การใช้ทรัพยากรธรรมชาติเกินขีดความสามารถในการฟื้นตัว ไม่ว่าจะเป็นการตัดไม้ การประมง หรือการใช้น้ำ หากทรัพยากรถูกนำมาใช้ในระดับที่ธรรมชาติยังสามารถทดแทนและฟื้นตัวได้ ก็อาจดำเนินควบคู่ไปกับการพัฒนาได้อย่างยั่งยืน แต่เมื่อมีการใช้เกินกว่าที่ระบบธรรมชาติจะรองรับได้ ทรัพยากรเหล่านั้นย่อมลดลงอย่างรวดเร็วและส่งผลกระทบสะสมในวงกว้าง ยกตัวอย่างการใช้น้ำใต้ดินอย่างต่อเนื่องในเขตเมือง ซึ่งเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ส่งผลต่อปัญหาดินทรุดและความเปราะบางของพื้นที่เมืองในระยะยาว

ชี้โฆษณารอบตัวเร่งการบริโภค ลดทุนธรรมชาติ 40%

รูปแบบการบริโภคของผู้คนในปัจจุบันยังเป็นอีกแรงขับสำคัญที่ทำให้การใช้ทรัพยากรเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง จากเดิมที่การจับจ่ายมักอิงตามความจำเป็น แต่ปัจจุบันผู้บริโภคจำนวนมากเผชิญกับการสื่อสารทางการตลาดอย่างเข้มข้นผ่านหลากหลายช่องทาง ทั้งสื่อออนไลน์ ป้ายโฆษณา หรือแพลตฟอร์มดิจิทัล ทำให้เกิดพฤติกรรมการซื้อที่ถูกกระตุ้นมากขึ้น และนำไปสู่การใช้ทรัพยากรเกินความจำเป็นในชีวิตประจำวัน โดยในปี 2550 มนุษย์เจอโฆษณาเฉลี่ย 500 ตัวต่อวัน พอถึงปี 2549 ตัวเลขพุ่งเป็น 4,000 ตัว และคาดการณ์ว่าในปี 2569 นี้ เราอาจต้องเผชิญกับโฆษณาแฝงในชีวิตประจำวันมากถึง 10,000 ตัวต่อวัน

การศึกษาพบว่า ระหว่างปี 2535–2557 ทุนมนุษย์และการผลิตของโลกเติบโตขึ้นราว 13% ขณะที่ “ทุนธรรมชาติ” กลับลดลงถึง 40% สะท้อนให้เห็นว่าโลกกำลังขยายตัวบนฐานทรัพยากรที่เสื่อมลงอย่างต่อเนื่อง และหากแนวโน้มนี้ยังดำเนินต่อไป ย่อมส่งผลกระทบโดยตรงต่อความสามารถในการเติบโตของเศรษฐกิจในระยะยาว เพราะเมื่อธรรมชาติ ซึ่งเป็นต้นทุนพื้นฐานลดลง ระบบเศรษฐกิจและคุณภาพชีวิตของผู้คนก็ย่อมเผชิญความเปราะบางตามมาเช่นกัน

บริการจากธรรมชาติ มูลค่าที่มองไม่เห็นแต่ขาดไม่ได้

ดร.สุภัชญา กล่าวว่า ธรรมชาติไม่ได้มีความหมายเพียงในฐานะแหล่งความหลากหลายของพืชและสัตว์เท่านั้น แต่ยังมอบ “บริการจากระบบนิเวศ” หรือ Ecosystem  Services ที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิตของผู้คน ทั้งอาหาร น้ำ ยารักษาโรค และที่อยู่อาศัย รวมถึงบริการทางอ้อมอย่างการผสมเกสร การรักษาคุณภาพดินและน้ำ การควบคุมโรค และการรักษาสมดุลของระบบนิเวศ ซึ่งส่วนใหญ่เกิดขึ้นตามธรรมชาติโดยที่ไม่เคยถูกนำมาคิดเป็นมูลค่าทางเศรษฐกิจอย่างจริงจัง

เช่นเดียวกับบทบาทของค้างคาวในฐานะผู้ผสมเกสรทุเรียนในหลายพื้นที่ เมื่อแหล่งอาศัยตามธรรมชาติถูกกระทบจากกิจกรรมของมนุษย์ เช่น การระเบิดภูเขาหินปูนหรือการเปลี่ยนแปลงพื้นที่ใช้ประโยชน์ที่ดิน จำนวนค้างคาวลดลง ส่งผลโดยตรงต่อการติดผลของทุเรียนในพื้นที่ เกษตรกรจำนวนหนึ่งจึงต้องหันมาผสมเกสรด้วยแรงงานคนแทน สะท้อนให้เห็นว่าบริการจากธรรมชาติที่เคยเกิดขึ้นได้เองนั้นมีมูลค่าและความสำคัญต่อเศรษฐกิจมากกว่าที่หลายฝ่ายตระหนัก

“สิ่งมีชีวิตทุกชนิดล้วนเชื่อมโยงและพึ่งพากันในระบบนิเวศ เศรษฐกิจและสังคมไม่อาจแยกขาดจากสิ่งแวดล้อมได้ ธรรมชาติไม่เพียงเป็นแหล่งอาหาร น้ำ และวัตถุดิบ แต่ยังมอบบริการจากระบบนิเวศที่ช่วยค้ำจุนชีวิตและกิจกรรมทางเศรษฐกิจ ตั้งแต่การผสมเกสรที่ช่วยให้พืชผลติดดอกออกผล การรักษาสมดุลของดินและน้ำ ไปจนถึงการควบคุมโรคตามธรรมชาติ หลายอย่างเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นทุกวันโดยไม่เคยถูกตีมูลค่าทางบัญชี แต่กลับมีความสำคัญต่อการดำรงชีวิต” ดร.สุภัชญา กล่าว

เวทีระหว่างประเทศจึงให้ความสำคัญกับประเด็นนี้มากขึ้น ภายใต้กรอบความร่วมมือด้านความหลากหลายทางชีวภาพระดับโลก หรือ Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework ที่ตั้งเป้าหมายให้โลกเร่งฟื้นฟูธรรมชาติและสร้างผลลัพธ์เชิงบวกต่อความหลากหลายทางชีวภาพ หรือ “Nature Positive” ภายในปี 2573 โดยครอบคลุมทั้งการฟื้นฟูระบบนิเวศ การใช้ประโยชน์จากทรัพยากรอย่างยั่งยืน การแบ่งปันผลประโยชน์อย่างเป็นธรรม และการเพิ่มการลงทุนด้านธรรมชาติ เพื่อให้ “ทุนธรรมชาติ” กลับมาเป็นฐานสำคัญของการพัฒนาในระยะยาว 

แต่ในความเป็นจริง ตัวเลข “60 องศา” ที่ถูกพูดถึงนั้น ไม่ใช่อุณหภูมิของอากาศที่วัดได้ด้วยเครื่องมือ หากเป็นค่าที่เรียกว่า “ดัชนีความร้อน” หรือ Heat Index ซึ่งสะท้อน “อุณหภูมิที่ร่างกายมนุษย์รู้สึก” ภายใต้เงื่อนไขของอุณหภูมิอากาศและความชื้นสัมพัทธ์ที่ทำงานร่วมกัน

Heat Index ตัวชี้วัดความเสี่ยงที่มากกว่าอุณหภูมิ

เพราะการรับรู้ว่าร้อนหรือเย็น ไม่ได้ขึ้นอยู่กับตัวเลขอุณหภูมิเพียงอย่างเดียว หากแต่เป็นกระบวนการที่สมองตีความจากสัญญาณของประสาทสัมผัส เมื่อร่างกายพยายามระบายความร้อนผ่านเหงื่อ แต่ความชื้นในอากาศกลับสูงจนทำให้เหงื่อระเหยได้ยาก ความร้อนจึงสะสมอยู่ในร่างกายมากขึ้น ส่งผลให้เรารู้สึกร้อน “เกินกว่าความเป็นจริง” ที่เครื่องวัดอุณหภูมิแสดงไว้

ข้อมูลจากกรมอุตุนิยมวิทยา กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม หรือกระทรวงดีอี ยืนยันว่า กระแสข่าวเรื่องดัชนีความร้อนแตะ 60 องศาเซลเซียสนั้นเป็น “ข่าวจริง” โดยชี้ว่า “Heat Index เป็นตัวชี้วัดที่สะท้อนความเสี่ยงต่อสุขภาพได้ดีกว่าอุณหภูมิทั่วไป ยิ่งความชื้นสูงเท่าไร ร่างกายก็ยิ่งรู้สึกร้อน อึดอัด และเสี่ยงต่อภาวะอันตรายจากความร้อนมากขึ้นเท่านั้น ส่งผลให้ตัวเลขที่ดูเหมือนเป็นเพียง “ความรู้สึก” อาจเป็นสัญญาณเตือนที่จริงจังต่อสุขภาพของผู้คน โดยเฉพาะในสภาพอากาศแบบร้อนชื้นอย่างประเทศไทย

เปิดสถิติผู้ป่วย Heat Stroke ในไทยปี 2568

นายแพทย์มณเฑียร คณาสวัสดิ์ อธิบดีกรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข เปิดเผยว่า ในปี 2568 พบผู้ป่วยโรคที่เกี่ยวข้องกับความร้อน 182 ราย โดยส่วนใหญ่เป็นเพศชาย 59.3% พบมากในวัยทำงานอายุระหว่าง 15-34 ปี จำนวน 78 ราย และผู้สูงอายุ 60 ปีขึ้นไป จำนวน 29 ราย โดยเป็นผู้ที่ทำงานกลางแจ้งกว่า 53.3% โดยผู้ป่วยส่วนใหญ่มีภาวะเพลียแดดมากที่สุด 62 ราย รองลงมาคือเป็นลมแดดจากความร้อนถึง 26 ราย และโรคลมร้อน (Heat Stroke) พบถึง 17 ราย ของผู้ป่วยทั้งหมด ทั้งนี้ ผู้เสียชีวิตจาก Heat Stroke ส่วนใหญ่มักมีโรคประจำตัวร่วมด้วย 24% เช่น โรคความดันโลหิตสูง และเบาหวาน รวมถึงมีพฤติกรรมเสี่ยงจากการดื่มสุรา โดยกว่า 67% พบว่าเป็นการเสียชีวิตกลางแจ้ง พบมากสุดในเดือนเมษายนถึง 57% ซึ่งเป็นเดือนที่มีอุณหภูมิสูงถึง 41 องศาเซลเซียส

ร้อนระดับไหน เริ่มอันตรายถึงชีวิต?

คำตอบอาจไม่ใช่ตัวเลขอุณหภูมิที่เราคุ้นเคย แต่คือ “จุดที่ร่างกายไม่สามารถระบายความร้อนได้อีกต่อไป” ซึ่งภาวะที่อันตรายที่สุดจากอากาศร้อนคือ “โรคลมร้อน” หรือ Heat Stroke ซึ่งมักเกิดขึ้นเมื่อร่างกายเผชิญกับความร้อนสะสมในระดับสูง โดยเฉพาะเมื่ออุณหภูมิแกนกลางร่างกายสูงเกิน 40 องศาเซลเซียส ไม่ว่าจะมาจากอุณหภูมิอากาศที่สูงจัด หรือดัชนีความร้อน (Heat Index) ที่พุ่งขึ้นจากความชื้นในอากาศร่วมด้วย

“ในภาวะปกติ ร่างกายมนุษย์จะระบายความร้อนผ่านการขับเหงื่อ แต่เมื่อความชื้นสูง เหงื่อจะระเหยได้ยาก กลไกระบายความร้อนจึง “ล้มเหลว” ส่งผลให้อุณหภูมิในร่างกายเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว จนกระทบต่อระบบสำคัญ โดยเฉพาะสมอง หัวใจ และระบบไหลเวียนโลหิต”

สัญญาณเตือน “ฮีทสโตรก” ภัยร้อนที่เริ่มจากอาการเล็กน้อย

สัญญาณเตือนของฮีทสโตรก ไม่ได้มีแค่ “ร้อน” แต่คือความผิดปกติของทั้งร่างกาย ได้แก่ ตัวร้อนจัด ผิวหนังแดงและแห้ง (ไม่มีเหงื่อ) เวียนศีรษะ คลื่นไส้ อาเจียน ใจสั่น อ่อนเพลียอย่างรุนแรง ไปจนถึงอาการทางระบบประสาท เช่น พูดจาสับสน ชัก หรือหมดสติ ซึ่งถือเป็นภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์

สิ่งที่น่ากังวลคือ หลายคนมักมองข้ามสัญญาณเริ่มต้น เช่น หน้ามืด เหนื่อยผิดปกติ หรือปวดศีรษะ โดยคิดว่าเป็นเพียงอาการจากอากาศร้อนทั่วไป ทั้งที่อาจเป็น “ระยะก่อนลมร้อน” (Heat Exhaustion) ซึ่งหากไม่ได้รับการดูแลอย่างเหมาะสม อาจลุกลามไปสู่ Heat Stroke ได้ในเวลาไม่นาน

ขั้นตอนปฐมพยาบาลเบื้องต้น เมื่อพบผู้มีอาการฮีทสโตรก

นายแพทย์มณเฑียร กล่าวว่า ในสถานการณ์ที่พบผู้มีอาการเข้าข่าย ควรรีบนำตัวเข้าสู่ที่ร่มหรือที่เย็น คลายเสื้อผ้า ใช้น้ำเย็นประคบตามร่างกาย และรีบนำส่งโรงพยาบาลโดยเร็วที่สุด หรือโทรแจ้งสายด่วนฉุกเฉิน 1669 เพราะทุกนาทีมีความสำคัญต่อการลดความเสียหายของอวัยวะภายใน

สำหรับวิธีการปฐมพยาบาลเบื้องต้น ขั้นตอนแรกควรให้ผู้ป่วยนอนราบ คลายเสื้อผ้าให้หลวม ใช้ผ้าชุบน้ำเย็นเช็ดตามตัว ซอกคอ รักแร้ และศีรษะ พร้อมใช้พัดลมเป่าระบายความร้อน แต่หากผู้ป่วยหมดสติ ให้จับนอนตะแคงเพื่อป้องกันไม่ให้โคนลิ้นอุดตันทางเดินหายใจ และรีบนำตัวส่งโรงพยาบาลทันที

7 วิธีรับมือความร้อนจากดัชนีที่เพิ่มสูงขึ้น

ในช่วงเดือนเมษายน 2569 นี้ ค่าดัชนีความร้อนที่สูงมากขึ้น จะส่งผลกระทบต่อประชาชน โดยเฉพาะกลุ่มเสี่ยง (ผู้สูงอายุ เด็ก หญิงตั้งครรภ์ ผู้ป่วยเรื้อรัง คนทำงานกลางแจ้ง ผู้ที่มีภาวะอ้วน ผู้ป่วยจิตเวช รวมถึง ผู้ป่วยพิษสุราเรื้อรัง) จึงควรดูแลสุขภาพและป้องกันอันตรายจากความร้อนอย่างสม่ำเสมอ ดังนี้

1. ติดตามข่าวพยากรณ์อากาศ และค่าดัชนีความร้อน หลีกเลี่ยงกิจกรรมกลางแจ้งในช่วงที่อากาศร้อนจัด โดยเฉพาะช่วง 13.00-16.00 น.
2. ดื่มน้ำสะอาดอย่างน้อย 6-8 แก้วต่อวัน โดยไม่ต้องรอให้กระหายน้ำ
3. งดดื่มแอลกอฮอล์ เครื่องดื่มที่มีปริมาณน้ำตาลสูง เช่น น้ำหวาน น้ำอัดลม เป็นต้น
4. สวมเสื้อผ้าที่ระบายอากาศได้ดี สวมหมวก และใช้ร่มกันแดด
5. ผู้รับประทานยาบางชนิด เช่น ยาลดความดันโลหิต ยาแก้คัดจมูก ยาขับปัสสาวะ ยารักษาจิตเวช ควรสังเกตอาการตนเอง เพราะยาอาจมีผลต่อการควบคุมอุณหภูมิของร่างกาย
6. ผู้ที่ทำงานหรือออกกำลังกายกลางแจ้ง ควรทำกิจกรรมเป็นกลุ่ม เพื่อช่วยสังเกตอาการผิดปกติ
7. ผู้สูงอายุควรดื่มน้ำบ่อย ๆ พักผ่อนให้เพียงพอ อยู่ในสถานที่ที่มีอากาศถ่ายเทสะดวก เลี่ยงการอยู่กลางแจ้งในช่วงที่อากาศร้อนจัด

ที่มา : กรมอุตุนิยมวิทยา, กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม

หัวใจสำคัญของโมเดลดังกล่าวเริ่มต้นตั้งแต่ “ต้นน้ำ” ผ่านการส่งเสริมเกษตรกรให้ปลูกยูคาลิปตัสในรูปแบบเกษตรพันธสัญญา (Contract Farming) ซึ่งช่วยสร้างรายได้เสริมจากพื้นที่ว่างหรือพื้นที่ที่ไม่เหมาะกับพืชหลัก เช่น ข้าวหรือพืชไร่ทั่วไป โมเดลนี้ไม่ได้มุ่งเพียงเพิ่มผลผลิตวัตถุดิบ แต่ยังสร้างความมั่นคงทางรายได้ให้เกษตรกรในระยะยาว และลดแรงกดดันต่อทรัพยากรป่าไม้ธรรมชาติ

พัฒนา ‘ไม้ปลูก’ สู่ต้นกระดาษ วางรากฐานคุณภาพตั้งแต่ต้นน้ำ

จตุพร ดำเนินชาญวนิชย์ กรรมการบริหาร บริษัท ดั๊บเบิ้ล เอ (1991) จำกัด (มหาชน) เปิดเผยว่า บริษัทฯ ใช้แนวทาง “ไม้ปลูก” (Planted Forest) แทนการใช้ไม้จากป่าธรรมชาติอย่างสิ้นเชิง พร้อมลงทุนด้านวิจัยและพัฒนา (R&D) อย่างต่อเนื่อง เพื่อปรับปรุงสายพันธุ์ยูคาลิปตัสให้เหมาะสมกับสภาพพื้นที่ในไทย โดยต่อยอดจากสายพันธุ์ต้นแบบจากออสเตรเลีย ฟินแลนด์ และกลุ่มประเทศสแกนดิเนเวีย ปัจจุบันมีการพัฒนาสายพันธุ์มากกว่า 2,500 สายพันธุ์ จนเกิดเป็น “ต้นกระดาษ” (Purpose-Grown Paper-Tree) ที่สามารถเติบโตได้ภายใน 5–7 ปี และให้เส้นใยที่มีความหนาแน่นและสม่ำเสมอสูง

Integrated Mill หัวใจควบคุมคุณภาพโรงงานกระดาษ

จากต้นน้ำ โมเดลธุรกิจถูกออกแบบให้เชื่อมโยงสู่ “กลางน้ำและปลายน้ำ” ผ่านการดำเนินงานแบบครบวงจร (Integrated Value Chain) ซึ่งทำให้บริษัทฯ สามารถควบคุมคุณภาพได้ในทุกขั้นตอน ตั้งแต่วัตถุดิบไปจนถึงผลิตภัณฑ์สำเร็จรูป แนวคิดนี้ถูกถ่ายทอดลงสู่การพัฒนาโรงงานในรูปแบบ Integrated Mill ภายในสวนอุตสาหกรรม 304 จังหวัดปราจีนบุรี บนพื้นที่กว่า 650 ไร่ โดยภายในประกอบด้วยโรงงานผลิตเยื่อกระดาษ 2 โรง กำลังการผลิตรวม 590,000 ตันต่อปี และโรงงานผลิตกระดาษ 4 โรง กำลังการผลิตรวม 745,000 ตันต่อปี

“ความยั่งยืนสำหรับเรา ไม่ใช่สิ่งที่แยกออกจากธุรกิจ แต่เป็นวิธีคิดตั้งแต่ต้นน้ำที่ทำให้การเติบโตเกิดขึ้นอย่างสมดุล ทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม คุณภาพของ Double A ไม่ได้เริ่มที่เครื่องจักร แต่เริ่มตั้งแต่วัตถุดิบ และถูกส่งต่อผ่านทั้งระบบการผลิต” จตุพร กล่าว

โมเดลหลักของ Double A “ไม่มีของเสีย มีแต่ทรัพยากร”

จตุพร กล่าวว่า จุดเด่นสำคัญของระบบนี้คือการ “เชื่อมกระบวนการเข้าด้วยกันโดยตรง” เช่น การส่งเยื่อกระดาษในรูปแบบ “เยื่อเปียก” ผ่านท่อไปยังโรงกระดาษทันที โดยไม่ต้องผ่านขั้นตอนการอบแห้งและนำกลับมาใช้งานใหม่แบบโรงงานทั่วไป วิธีนี้ช่วยลดการใช้พลังงานลง และเพิ่มประสิทธิภาพของทั้งระบบ

ทั้งนี้ โมเดลดังกล่าวยังได้รับการต่อยอดไปสู่ Circular Economy อย่างเต็มรูปแบบ โดยยึดหลัก “ไม่มีของเสีย มีแต่ทรัพยากรที่ยังไม่ถูกใช้” ทุกส่วนของต้นไม้ถูกนำมาใช้ประโยชน์ ลำต้นใช้ผลิตเยื่อกระดาษ ขณะที่เปลือกไม้ กิ่ง ใบ และเศษไม้ ถูกนำไปใช้เป็นเชื้อเพลิงชีวมวลในโรงไฟฟ้า ส่วนของเหลวจากกระบวนการผลิต เช่น ลิกนินและน้ำยางไม้ ถูกนำกลับมาใช้เป็นพลังงาน ขณะที่สารเคมีและน้ำในระบบสามารถรีไซเคิลกลับมาใช้ใหม่ได้มากกว่า 90%

กักเก็บ หมุนเวียน และต่อยอด พัฒนาโครงสร้างพลังงานสะอาด

ขณะที่ระบบการจัดการน้ำก็ถือเป็นอีกองค์ประกอบที่สำคัญ โดยบริษัทฯ มีอ่างเก็บน้ำขนาดประมาณ 1,200 ไร่ ความจุราว 35 ล้านลูกบาศก์เมตร สำหรับกักเก็บน้ำฝนในฤดูน้ำหลาก เพื่อนำมาใช้ในกระบวนการผลิต และผ่านการบำบัดก่อนหมุนเวียนกลับไปใช้ในแปลงเพาะชำต้นกระดาษ สร้างระบบปิดที่ลดการใช้ทรัพยากรจากภายนอก พร้อมขยายแนวทางความยั่งยืนไปสู่ภาคพลังงานและโลจิสติกส์ ผ่านการลงทุนในพลังงานสะอาด ทั้งโครงการโซลาร์ฟาร์มลอยน้ำที่มีกำลังการผลิตรวมกว่า 157 เมกะวัตต์ รวมถึงการติดตั้งระบบผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์บนอ่างเก็บน้ำ (Floating Solar) ที่ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการใช้พื้นที่ และลดการระเหยของน้ำ

ยกระดับโลจิสติกส์คาร์บอนต่ำ ด้วย EV Truck ตั้งเป้าลด CO₂ ถึง 25%

ในด้านโลจิสติกส์ บริษัทนำรถบรรทุกไฟฟ้า (EV Truck) มาใช้แล้วมากกว่า 200 คัน โดยใช้ไฟฟ้าที่ผลิตได้เองจากพลังงานหมุนเวียน ส่งผลให้สามารถลดต้นทุนพลังงานและลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยกระดาษ 1 รีม สามารถช่วยดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์ได้ประมาณ 12.5 กิโลกรัม พร้อมตั้งเป้าลดการปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์ลง 25% ภายในปี 2030 (เทียบกับฐานปี 2021) ซึ่งปัจจุบันทำได้เกินเป้าหมายแล้ว และยังเดินหน้าสู่ Carbon Neutral ในปี 2040 และ Net Zero ภายในปี 2050

อย่างไรก็ตาม ความท้าทายสำคัญของการเปลี่ยนผ่านสู่ EV อยู่ที่โครงสร้างพื้นฐานด้านสถานีชาร์จ บริษัทจึงลงทุนพัฒนาเครือข่ายสถานีชาร์จด้วยตนเอง โดยเริ่มจากศูนย์กลางการดำเนินงานและขยายออกไปตามเส้นทางโลจิสติกส์ ปัจจุบันมีการติดตั้งสถานีชาร์จแล้ว 9 สถานี และมีแผนขยายเพิ่มเติม รวมถึงการเปิดให้พันธมิตรในพื้นที่ใกล้เคียงสามารถใช้งานร่วมกัน เพื่อเร่งการเปลี่ยนผ่านในระดับอุตสาหกรรม

กระดาษคือปลายทาง ต่อจิ๊กซอว์ธุรกิจ beyond paper

สามารถ ประจวบสุข รองกรรมการผู้จัดการใหญ่กลุ่มโรงงาน กล่าวว่า สำหรับ Double A “กระดาษ” เป็นเพียงปลายทางของกระบวนการทั้งหมด โดยคุณภาพเริ่มต้นตั้งแต่วัตถุดิบ เส้นใยจากต้นกระดาษมีความหนาแน่นสูงถึง 30 ล้านเส้นใยต่อกรัม ทำให้ได้กระดาษที่มีความเรียบและรองรับงานพิมพ์ที่ต้องการความแม่นยำสูง ปัจจุบันบริษัทฯ ส่งออกไปกว่า 130 ประเทศทั่วโลก และวางตำแหน่งสินค้าในตลาดระดับพรีเมียม

แม้ว่าปัจจุบันแนวโน้มการใช้กระดาษในหลายประเทศจะลดลงตามการเติบโตของดิจิทัล แต่ยังมีอีกหลายประเทศที่ยังต้องพึ่งพากระดาษในชีวิตประจำวัน บริษัทฯ จึงปรับกลยุทธ์โดยเพิ่มสัดส่วนการส่งออกเป็น 80% และจำหน่ายในประเทศ 20% เพื่อกระจายความเสี่ยง

“ในระยะยาว บริษัทฯ มองโอกาสในการต่อยอดเยื่อกระดาษไปสู่ผลิตภัณฑ์ใหม่ เช่น บรรจุภัณฑ์ และเส้นใยสำหรับสิ่งทอ ซึ่งจะช่วยขยายขอบเขตของธุรกิจให้มากกว่ากระดาษแบบดั้งเดิม” สามารถ กล่าว

รศ.ดร.สิงห์ อินทรชูโต Chief of NEXTOPIA ที่ปรึกษาออกแบบโครงการ เปิดเผยวิสัยทัศน์ในการพัฒนา “NEXTOPIA” ว่า แนวคิดเริ่มต้นมาจากคำถามสำคัญต่อบทบาทของห้างสรรพสินค้าในโลกอนาคต โดยเฉพาะ “The World” ในฐานะศูนย์การค้าอย่างสยามพารากอน ว่าจะสามารถขับเคลื่อนโลกให้ดีขึ้นได้อย่างไร

รศ.ดร.สิงห์ ระบุว่า โลกอนาคตไม่ใช่ภาพที่สวยหรูอย่างที่หลายคนคาดหวัง เนื่องจากปัจจุบัน เรากำลังเผชิญปัญหาสิ่งแวดล้อมที่ทวีความรุนแรง และทรัพยากรธรรมชาติที่ลดลง

จากโจทย์ดังกล่าว ผู้บริหารจึงตั้งคำถามร่วมกันว่า “Next Step” หรือก้าวต่อไปของโลกควรเป็นอย่างไร ในมุมมองของห้างสรรพสินค้า และจุดแข็งที่แท้จริงของพื้นที่ลักษณะนี้คืออะไร แม้คำตอบจะไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะการสร้างโลกใหม่ที่ผสานทั้งเทคโนโลยี AI ความยั่งยืน และนวัตกรรมต่าง ๆ เข้าด้วยกัน ยังเป็นเรื่องที่ไกลตัวและต้องใช้งบประมาณมหาศาล

นั่นจึงเป็นที่มาของการถือกำเนิด “NEXTOPIA” พื้นที่ที่เกิดจากความร่วมมือของหลากหลายองค์กร เพื่อร่วมกันคิด ร่วมกันทดลองว่า ปัจจุบันเรามีแนวคิด เทคโนโลยี และแนวทางการวางแผนอะไรบ้าง ที่สามารถนำมาประกอบร่างเป็นภาพของโลกอนาคตได้จริง

สำหรับ การพัฒนา NEXTOPIA ใช้เวลายาวนานกว่าการพัฒนาห้างสรรพสินค้าทั่วไปอย่างมาก เนื่องจากระหว่างกระบวนการคิดและออกแบบ มีเทคโนโลยีใหม่ ๆ เกิดขึ้นตลอดเวลา ทำให้ต้องมีการทบทวน ปรับเปลี่ยน และย้อนกลับมาคิดใหม่ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ซึ่งต่างจากบางโครงการที่ผูกติดกับ TOR ซึ่งเมื่อเดินหน้าไปแล้วไม่สามารถปรับแก้ได้ ส่งผลให้เกิดความล้าสมัยในระยะยาว

“NEXTOPIA ไม่ควรเป็นแบบนั้น ทุกช่วงเวลาต้องทันสมัย และเปิดรับการเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ” พร้อมชี้ว่า โครงการนี้ถูกออกแบบให้เป็นพื้นที่แห่งการเรียนรู้ด้านความยั่งยืน (Sustainability) ที่ไม่สิ้นสุด เพราะเทคโนโลยีและองค์ความรู้ใหม่ ๆ จะเกิดขึ้นตลอดเวลา

ทั้งนี้ NEXTOPIA ไม่ได้จบลงเพียงวันที่เปิดตัว หากใครมีไอเดียใหม่ สามารถนำเสนอและเข้ามาร่วมสร้างได้อย่างต่อเนื่อง โดยตลอดระยะเวลากว่า 1 เดือนหลังเปิดให้บริการ มีผู้ให้ความสนใจเข้ามาเยี่ยมชมเฉลี่ยวันละ 12,000–13,000 คน นั้นคือภาพสะท้อนให้เห็นว่ามีคนจำนวนมากที่ให้ความสำคัญและใส่ใจประเด็นสิ่งแวดล้อมอย่างจริงจัง

ในเชิงการออกแบบ รศ.ดร.สิงห์ฯ ยังได้ชูแนวคิดไปถึงรายละเอียดการมาเยือน “NEXTOPIA” ตั้งแต่ช่วงก้าวออกจากลิฟต์ ว่าควรเปิดพื้นที่อย่างไร แทนที่จะเป็นพื้นที่กว้างโล่ง กลับเลือกออกแบบเป็นทางเดินแคบ ๆ เพื่อสร้างอารมณ์และความรู้สึกเหมือนเรากำลังเดินผ่านประตูสู่โลกอีกมิติหนึ่ง ไปสู่อนาคตที่เหนือจินตนาการ

สำหรับ NEXTOPIA พื้นที่แห่งการเรียนรู้และทดลองโลกอนาคต เปิดประสบการณ์รูปแบบใหม่ที่ผสานนวัตกรรม เทคโนโลยี และความยั่งยืนเข้าไว้ด้วยกันอย่างสร้างสรรค์ ผู้เข้าชมจะได้สัมผัสกิจกรรมหลากหลายที่ชวนตั้งคำถามกับโลกใบเดิม พร้อมค้นหาคำตอบว่า “เราจะมีชีวิตที่ดีขึ้นได้อย่างไร โดยไม่ทำร้ายโลก”

หนึ่งในไฮไลต์สำคัญคือ The Globe พื้นที่ที่เปิดโอกาสให้โลกได้เล่าเรื่องของตัวเองแบบเรียลไทม์ ผ่านข้อมูลดาวเทียมล่าสุดจาก NASA และ GISTDA ถ่ายทอดภาพสถานการณ์โลกและการเปลี่ยนแปลงด้านสิ่งแวดล้อมอย่างเข้าใจง่าย ลึกซึ้ง และทันเหตุการณ์ ภายใต้ความร่วมมือของ NEXTOPIA และ Plan B Media

ถัดมาคือ Talk to Our World กิจกรรมที่ชวนทุกคนร่วม “พูดถึงโลกที่ดีกว่า” ในมุมมองของตัวเอง ผ่านการบันทึกเสียงและสนทนากับระบบปัญญาประดิษฐ์จาก Microsoft Azure โดยเสียงของผู้ร่วมกิจกรรมจะถูกนำไปรวมเป็น “พลังเสียงแห่งอนาคต” สะท้อนความคิดและความหวังของผู้คนต่อโลกใบนี้

อีกหนึ่งจุดเด่นคือ The Kinetic Floor พื้นอัจฉริยะฝีมือคนไทย ที่เปลี่ยนทุกการเคลื่อนไหว ไม่ว่าจะเป็นการเดิน วิ่ง หรือกระโดด ให้กลายเป็นพลังงานไฟฟ้า นับเป็นครั้งแรกในประเทศไทย จากความร่วมมือของ Bangkok Cable, NEXTOPIA และสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง

ผู้เข้าชมยังจะได้สัมผัสความเย็นสบายอย่างยั่งยืนกับ The Cooling Waterfall นวัตกรรมน้ำตกประหยัดพลังงาน ความสูงกว่า 16 เมตร เชื่อมต่อพื้นที่ 3 ชั้นใจกลาง NEXTOPIA ด้วยระบบ Radiant Cooling ที่คงอุณหภูมิน้ำไว้ที่ 15 องศาเซลเซียส สร้างสภาวะเย็นสบายโดยใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพ

ด้านอาหารและการเกษตร นำเสนอผ่าน The Vertical Farm ฟาร์มผักแนวตั้งใจกลางเมือง ครั้งแรกในไทยที่เปิดโอกาสให้ผู้มาเยือนได้ร่วมปลูก เก็บ และลิ้มรสผักที่ปลูกเอง เชื่อมโยงแนวคิดอาหารยั่งยืนเข้ากับวิถีชีวิตเมืองอย่างเป็นรูปธรรม

นอกจากนี้ NEXTOPIA ยังซ่อน “โครงสร้างพื้นฐานเพื่อความยั่งยืน” ไว้ทั่วทั้งอาคาร ไม่ว่าจะเป็นพลังงานสะอาดจากแผงโซลาร์เซลล์ ระบบอากาศบริสุทธิ์ระดับห้องปลอดเชื้อ เทคโนโลยีพื้นเย็นแบบ Radiant Cooling สีปลอดสารพิษ วัสดุอัปไซเคิล งานศิลปะจากขยะทะเล ไปจนถึงแสงธรรมชาติจากเพดานโปร่งแสงที่ช่วยลดการใช้พลังงาน

ในมิติไลฟ์สไตล์ NEXTOPIA ยังนำเสนอการกิน การช้อป และการใช้ชีวิตอย่างมีความหมาย คัดสรรอาหารที่สนับสนุนวัตถุดิบท้องถิ่น สร้างรายได้อย่างยั่งยืนให้เกษตรกร พร้อมพื้นที่ช้อปปิ้งสินค้ารักษ์โลกจากแบรนด์ไทยและนานาชาติ ที่เปลี่ยนทุกการจับจ่ายให้กลายเป็นการลงมือทำเพื่อโลก

ทั้งหมดนี้ทำให้ NEXTOPIA คือ “พื้นที่มีชีวิต” ที่ชวนให้ผู้คนมองเห็นอนาคตใกล้ตัวกว่าที่คิด และเริ่มต้นเปลี่ยนโลกได้ตั้งแต่ก้าวแรกที่เดินเข้าไป

พบกับ NEXTOPIA ได้ที่ สยามพารากอน ชั้น 5

20 ปีฝุ่น PM2.5 กับทางตันนโยบาย

พงศ์ภรณ์ อนุสกุลโรจน์ กรรมการสภาลมหายใจกรุงเทพฯ กล่าวในการประชุมวิชาการเครือข่ายส่งเสริมการผลิตและการบริโภคที่ยั่งยืนแห่งประเทศไทยประจำปี 2568 ว่า ประเทศไทยได้เข้าสู่ฤดูฝุ่น PM2.5 อย่างเป็นทางการอีกครั้ง โดยข้อมูลจากกระทรวงสาธารณสุขระบุว่า ในปี 2566 มีประชาชนเข้ารับการรักษาที่เกี่ยวข้องกับผลกระทบจากฝุ่น PM2.5 มากกว่า 10 ล้านคน แม้ในเชิงการแพทย์จะยังไม่สามารถระบุได้อย่างชัดเจนว่าการเจ็บป่วยทั้งหมดมีสาเหตุโดยตรงจาก PM2.5 แต่ข้อมูลเชิงระบาดวิทยาสะท้อนแนวโน้มชัดว่ามลพิษทางอากาศเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญต่อสุขภาพของประชาชนในวงกว้าง

ขณะเดียวกัน สถานการณ์คุณภาพอากาศของประเทศยังอยู่ในระดับน่ากังวล โดยตลอดทั้งปี 2567  ประเทศไทยมีเพียงประมาณ 43 วันเท่านั้นที่คุณภาพอากาศอยู่ในเกณฑ์มาตรฐานระดับสีเขียว ส่วนวันที่เหลือประชาชนต้องใช้ชีวิตภายใต้สภาพอากาศที่มีความเสี่ยงต่อสุขภาพในระดับต่าง ๆ อย่างต่อเนื่อง สะท้อนว่าปัญหาฝุ่นไม่ได้เป็นเพียงวิกฤตตามฤดูกาล แต่เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างที่ฝังรากลึกและยืดเยื้อมานานกว่า 20 ปี โดยยังไม่สามารถคลี่คลายได้อย่างเป็นรูปธรรม

ต้นตอชัด แต่กลไกยังไม่ทำงาน

ปัญหา PM2.5 เป็นปัญหาที่มีความซับซ้อนสูง เชื่อมโยงหลายมิติ ตั้งแต่ระบบนิเวศ สุขภาพ เศรษฐกิจ การท่องเที่ยว พลังงาน คมนาคม เกษตรกรรม สิ่งแวดล้อม ไปจนถึงความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ โดยแหล่งกำเนิดฝุ่นในประเทศไทยสามารถจำแนกได้อย่างน้อย 6 ภาคหลัก ได้แก่ ภาคคมนาคมและการจราจร โดยเฉพาะรถดีเซลเก่าและควันดำ ความหนาแน่นของการจราจรในเขตเมืองใหญ่ การเผาในภาคการเกษตร รวมถึงกิจกรรมการผลิตในภาคอุตสาหกรรม ซึ่งล้วนเป็นต้นตอสำคัญของ PM2.5 ที่ทุกฝ่ายรับรู้ร่วมกัน

แม้จะรู้ถึงต้นกำเนิดของปัญหาอย่างชัดเจน แต่สิ่งที่ทำให้การแก้ไขไม่ประสบความสำเร็จ คือช่องว่างเชิงโครงสร้าง 3 ประการ ได้แก่ ประการแรก การขาดการบูรณาการอย่างแท้จริงระหว่างหน่วยงานรัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาสังคม ซึ่งเป็นประเด็นที่ถูกพูดถึงมานานตั้งแต่ราวปี 2544 แต่จนถึงปัจจุบันยังไม่สามารถทำให้เกิดการทำงานร่วมกันอย่างเป็นระบบ  ประการที่ 2 คือการนำองค์ความรู้ งานวิจัย และข้อมูลทางวิทยาศาสตร์จำนวนมากไปใช้ประโยชน์จริงในระดับนโยบายและการปฏิบัติยังมีสัดส่วนต่ำมาก และประการที่ 3 คือการสร้างความตระหนักรู้ในสังคมที่ยังไม่ครอบคลุม โดยเฉพาะในระดับประชาชน ซึ่งยังคงมีภาพของการชี้นิ้วโทษกันระหว่างรัฐ เอกชน และประชาชนเอง

3 แกนแก้ฝุ่น สู่ความร่วมมือทั้งระบบ

สภาลมหายใจกรุงเทพฯ มองว่าปัญหา PM2.5 เป็น “ปัญหาเชิงระบบ” ที่ทุกภาคส่วนมีส่วนเกี่ยวข้อง ไม่ใช่ปัญหาของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง จึงเสนอให้เปลี่ยนจากการกล่าวโทษ ไปสู่การสร้างเวทีความร่วมมือเพื่ออากาศสะอาด โดยมีแกนหลักในการขับเคลื่อน 3 ด้าน ได้แก่ ด้านแรก “วิทยาศาสตร์และข้อมูล” ซึ่งประเทศไทยมีข้อมูล เครื่องมือ และนักวิจัยจำนวนมาก ทั้งระบบพยากรณ์คุณภาพอากาศ การเตือนภัย และข้อมูลจากภาพถ่ายดาวเทียมในการติดตามจุดความร้อนและไฟป่า แต่โจทย์สำคัญคือการแปลงข้อมูลเหล่านี้ให้ประชาชนเข้าใจง่าย เข้าถึงได้ และนำไปใช้ตัดสินใจในชีวิตประจำวันได้จริง

ด้านที่ 2 คือ “นโยบายและธรรมาภิบาล” ซึ่งจำเป็นต้องมีกติกาที่ชัดเจน โปร่งใส และเอื้อต่อความร่วมมือระหว่างหน่วยงาน โดยเฉพาะการจัดการปัญหาข้ามพื้นที่ ข้ามจังหวัด และข้ามพรมแดน รวมถึงการผลักดันกฎหมายอากาศสะอาดให้สามารถนำไปใช้ได้จริง ไม่ใช่เพียงอยู่ในระดับร่างหรือเชิงนโยบาย

ขณะที่ด้านที่ 3  คือ “นวัตกรรมและเทคโนโลยี” ตั้งแต่ระบบตรวจวัดคุณภาพอากาศ เทคโนโลยีการขนส่งสาธารณะและยานยนต์ไฟฟ้า เกษตรกรรมสะอาด การจัดการเศษซากทางการเกษตร ไปจนถึงเครื่องมือทางเศรษฐศาสตร์ เช่น คาร์บอนเครดิต ที่สามารถนำมาใช้เป็นส่วนหนึ่งของการแก้ปัญหาในระยะยาว

วางรากฐานอากาศสะอาด เพื่ออนาคตประเทศ

ในระยะต่อไป สภาลมหายใจกรุงเทพฯ จะลงพื้นที่เพื่อค้นหาสาเหตุเชิงรากเหง้าของปัญหา PM2.5 อย่างจริงจัง ทั้งในมิติเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม พร้อมเสริมพลังให้กับชุมชนท้องถิ่นและคนรุ่นใหม่ ซึ่งจะเป็นกำลังสำคัญในการร่วมคิด ร่วมออกแบบ และร่วมขับเคลื่อนการแก้ปัญหาอย่างต่อเนื่อง เพราะผลกระทบจากมลพิษทางอากาศไม่ใช่ภาระของคนรุ่นปัจจุบันเท่านั้น แต่เป็นความเสี่ยงด้านสุขภาพและคุณภาพชีวิตที่ลูกหลานจะต้องเผชิญต่อไปอีก 30–40 ปีข้างหน้า

รศ.ดร.สัญญา สิริวิทยาปกรณ์ จากภาควิชาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อม คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ได้สะท้อนมุมมองที่น่าสนใจ ตั้งแต่ “ศักยภาพ”ของไทย ไปจนถึง“โจทย์ใหญ่”ที่ต้องเร่งปลดล็อค เพื่อรองรับการเปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจหมุนเวียน

ชี้ไทยมีศักยภาพ แต่ต้องเร่งสปีดขึ้น 2 – 4 เท่า

รศ.ดร.สัญญา ชี้ว่า ประเทศไทยมีศักยภาพสูงในการสร้างระบบเศรษฐกิจหมุนเวียนพลาสติกอย่างครบวงจร เนื่องจากมีพื้นฐานอุตสาหกรรมพลาสติกที่แข็งแกร่งและครบวงจรตั้งแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ จนถึงปลายน้ำ อีกทั้งยังมีกรณีศึกษาโครงการเศรษฐกิจหมุนเวียนพลาสติกขนาดเล็กในระดับชุมชนที่สามารถนำพลาสติกใช้แล้วกลับมาผลิตใหม่และสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจ แต่เมื่อมองในภาพใหญ่กลับพบความท้าทาย

​“ข้อมูลงานวิจัยชี้ว่า การขยายตัวของโครงการเหล่านี้ยังล่าช้ากว่าเป้าหมายระดับชาติตามแผนโรดแมปการจัดการขยะพลาสติกที่ตั้งเป้าไว้ว่าภายในปี พ.ศ. 2573 (ค.ศ. 2030) ประเทศไทยควรมีระบบเศรษฐกิจหมุนเวียนพลาสติกที่สามารถดำเนินงานได้อย่างมีประสิทธิภาพและครบวงจร

​หากจะก้าวให้ทันตามเป้าหมายดังกล่าว นับจากนี้ไทยต้องเร่งการดำเนินการหลายด้านให้เร็วขึ้น 2 – 4 เท่า ไม่ว่าจะเป็นการยุติการใช้พลาสติกบางประเภทในกลุ่มพลาสติกใช้ครั้งเดียวทิ้ง (Single-use Plastic), การเพิ่มอัตรารีไซเคิลพลาสติกให้ได้ 50-70%, การขยายขนาดของตลาดเศรษฐกิจหมุนเวียน รวมถึงผลักดันการนำหลักการ EPR หรือ Extended Producer Responsibility มาปรับใช้ในอุตสาหกรรมอย่างจริงจัง เพื่อให้ผู้ผลิตมีส่วนรับผิดชอบต่อผลิตภัณฑ์พลาสติกของตนตลอดวงจรชีวิต ” รศ.ดร.สัญญา กล่าว

โจทย์ใหญ่ยังขาดโครงสร้างพื้นฐาน ระบบที่ทำให้ทุกอย่างหมุนเวียนได้จริง

หนึ่งในอุปสรรคสำคัญคือ การขาด “โครงสร้างพื้นฐาน” ที่จะรองรับระบบเศรษฐกิจหมุนเวียนในระดับประเทศ

รศ.ดร.สัญญา ฉายภาพให้เห็นว่า แม้ประเทศไทยจะมีตัวอย่างโครงการเศรษฐกิจหมุนเวียนพลาสติกขนาดเล็กในระดับชุมชน แต่เมื่อต้องการขยายสู่ระดับที่ใหญ่ขึ้นในระดับอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ กลับยังขาดการเชื่อมโยงที่เป็นระบบ

“เรายังขาดโครงสร้างพื้นฐานรองรับในระดับประเทศขาดระบบติดตามผลิตภัณฑ์พลาสติกตั้งแต่ต้นทางถึงปลายทางหลังการบริโภคพลาสติกส่วนใหญ่จะหลุดออกจากระบบ ไม่สามารถติดตามและรวบรวมกลับมาใช้ใหม่ได้ ทำให้ไม่เกิดวงจรเศรษฐกิจหมุนเวียนที่ต้องมีกิจกรรมในห่วงโซ่อุปทาน เช่น การขนส่ง การจัดเก็บ ฯลฯ ที่ต้องเชื่อมโยงกันอย่างเป็นระบบ” รศ.ดร.สัญญา กล่าว

อีกจุดอ่อนสำคัญ คือ ข้อมูลเศรษฐกิจที่ไม่ชัดเจน “ทุกวันนี้เรายังไม่มีตัวเลขมูลค่าทางเศรษฐกิจที่ครอบคลุมกิจกรรมหมุนเวียนทั้งหมด รวมถึงข้อมูลการลดการใช้วัตถุดิบตั้งต้นจากปิโตรเลียม ซึ่งถือเป็นเป้าหมายสำคัญของเศรษฐกิจหมุนเวียน ปัจจุบันข้อมูลเหล่านี้ยังไม่ปรากฏให้เห็นอย่างชัดเจน

แม้แต่ข้อมูลตัวเลข”ปริมาณการรีไซเคิลพลาสติก” ในประเทศไทย ก็ยังมีความแตกต่างกันอยู่มาก บางรายงานระบุว่า มีอัตราการรีไซเคิลอยู่ที่ประมาณ 20% ในขณะที่บางข้อมูลอาจจะต่ำกว่านั้น ซึ่งตัวเลขนี้เป็นเพียงการวัดปริมาณวัตถุดิบที่ถูกนำกลับมาใช้ใหม่เท่านั้น ยังไม่ได้สะท้อนถึงมูลค่าทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นจริง

เศรษฐกิจหมุนเวียน ครบวงจรกว่ารีไซเคิล

นอกจากนี้ อีกอุปสรรคที่สำคัญไม่แพ้กัน คือความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนต่อแนวคิด “เศรษฐกิจหมุนเวียน” ที่เน้นแค่การรีไซเคิล โดยไม่พิจารณาระบบทั้งหมด จนนำไปสู่ปัญหาการนำเข้าขยะพลาสติกจากต่างประเทศเพื่อมารีไซเคิลในไทย โดยใช้คำว่าเศรษฐกิจหมุนเวียนมาเป็นใบเบิกทาง

​“ถามว่ามูลค่าทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นอยู่ตรงไหน? คนนำเข้ามาอาจมีรายได้จากการรับจ้างกำจัดขยะ หรือได้วัตถุดิบราคาถูกมาใช้ต่อ แต่ในความเป็นจริง เราตามไม่ได้เลยว่า ขยะเหล่านั้นถูกเอาไปทำอะไรบ้าง กำจัดถูกวิธีไหม และที่สำคัญคือ วัตถุดิบเหล่านี้มาจากประเทศอื่น ซึ่งไม่ตอบเป้าหมายของการลดการใช้ทรัพยากรในประเทศ และเสี่ยงที่จะเกิดปัญหาสิ่งแวดล้อมซ้ำเติม” รศ.ดร.สัญญา กล่าว

​พร้อมกันนี้ได้ย้ำว่า “แนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียนเกิดขึ้นเพื่อตอบโจทย์ว่า เราจะยังคงสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจได้ โดยใช้ทรัพยากรซ้ำ ลดการใช้ทรัพยากรใหม่ และจัดการของเสียให้กลับเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจอีกครั้ง ดังนั้น เศรษฐกิจหมุนเวียนที่แท้จริงจึงไม่ได้หยุดอยู่แค่ขั้นตอนการรีไซเคิล แต่ต้องครอบคลุมทั้งระบบ ตั้งแต่การออกแบบ การผลิต การขนส่ง การรวบรวม การบำบัดมลพิษ ไปจนถึงการสร้างตลาดสำหรับผลิตภัณฑ์ที่ได้จากการหมุนเวียน”

อีกหนึ่งประเด็นที่ รศ.ดร.สัญญา ชี้ให้เห็นคือ ความเข้าใจผิดเกี่ยวกับวัสดุทางเลือกอย่าง “พลาสติกที่ย่อยสลายได้ทางชีวภาพ” (Biodegradable Plastic) หลายคนเข้าใจว่าสามารถทิ้งที่ไหนก็ได้ ซึ่งไม่จริง เพราะพลาสติกกลุ่มนี้ ไม่สามารถย่อยสลายได้เองตามธรรมชาติ แต่ถูกออกแบบมาให้ย่อยสลายได้ในสภาวะจำเพาะ เช่น ต้องผ่านกระบวนการหมัก หรืออยู่ในสภาวะที่มีแสง หรืออุณหภูมิที่เหมาะสม ดังนั้น ถ้าทิ้งโดยไม่คัดแยก หรือจัดการไม่เหมาะสม ก็สามารถกลายเป็นไมโครพลาสติก ซ้ำเติมปัญหาสิ่งแวดล้อมและก่อให้เกิดก๊าซเรือนกระจกได้เช่นกัน

การแยกขยะในครัวเรือนและพฤติกรรมผู้บริโภคจึงเป็นอีกหนึ่งปัจจัยสำคัญที่ต้องส่งเสริม โดยปัญหาการคัดแยกขยะ ไม่ได้เกิดจากความไม่เชื่อมั่นว่าพลาสติกที่แยกไปจะถูกนำไปรีไซเคิลหรือไม่ แต่สิ่งที่เป็นปัจจัยสำคัญจริง ๆ คือ ความสับสนของผู้บริโภคว่าต้องแยกอย่างไร เพราะผลิตภัณฑ์มีความหลากหลายสูง และขาดแรงจูงใจชัดเจน ตัวอย่างเช่น ในยุโรปมีระบบค่ามัดจำคืนเมื่อคืนขวด จึงเกิดแรงจูงใจที่เป็นรูปธรรมในระดับผู้บริโภค

จับตา EPR และ PPP Plastic กลไกสำคัญในการขับเคลื่อน

ท่ามกลางโจทย์ความท้าทายที่เผชิญ รศ.ดร.สัญญา มองว่า การจะผลักดันเศรษฐกิจหมุนเวียนให้เกิดขึ้นจริงในระดับประเทศ ต้องอาศัยการลงทุนทั้งด้านโครงสร้างพื้นฐาน เทคโนโลยี รวมถึงต้องมีกิจกรรมที่เกี่ยวข้องครบวงจร ตั้งแต่การออกแบบผลิตภัณฑ์ การผลิต การจัดเก็บ การบำบัดมลพิษ ไปจนถึงการสร้างตลาดเข้ามารองรับ ทั้งหมดนี้ต้องดำเนินไปด้วยกัน เพื่อให้เกิดเป็นวงจรเศรษฐกิจหมุนเวียนที่สมบูรณ์

หนึ่งในกลไกสำคัญในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจหมุนเวียนพลาสติกในระดับประเทศ คือ หลักการ EPR (Extended Producer Responsibility) หรือการขยายความรับผิดชอบของผู้ผลิตให้ครอบคลุมตลอดวงจรชีวิตของผลิตภัณฑ์ ซึ่งอยู่ระหว่างเตรียมบังคับใช้ในปี 2570 โดย EPR จะเป็นเครื่องมือสำคัญที่สร้างทั้ง ‘ภาคบังคับ’ และ ‘ภาคสมัครใจ’ ให้เกิดขึ้นพร้อมกัน ทำให้เกิดแรงจูงใจเชิงระบบ และเอื้อให้เกิดความร่วมมือในระดับใหญ่

นอกจากนี้ การเชื่อมโยงเป้าหมายเศรษฐกิจหมุนเวียนเข้ากับวาระระดับโลกอย่าง “การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ” (Climate Action) จะเป็นอีกแรงจูงใจที่สำคัญ ซึ่งประเทศไทยกำลังเดินหน้าสู่เป้าหมายการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ (Net Zero) โดยกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับ Climate Change จะเป็นกลไกที่ทำให้ผู้ประกอบการที่นำพลาสติกกลับเข้าสู่ระบบได้รับ “พลาสติกเครดิต” ซึ่งจะสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจและแรงจูงใจโดยธรรมชาติ

ขณะที่ความพยายามในการเชื่อมโยงภาคส่วนต่างๆ ผ่านกลไกความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคธุรกิจ และภาคประชาสังคม ซึ่งเริ่มมีการจัดตั้งสมาคม PPP Plastics เพื่อผลักดันการจัดการขยะพลาสติกอย่างยั่งยืน ถือเป็นทิศทางที่ดีและเป็นกำลังสำคัญในการขับเคลื่อน อย่างไรก็ตาม แม้จะมีเจ้าภาพร่วมในลักษณะนี้แล้ว แต่การจะขับเคลื่อนเศรษฐกิจหมุนเวียนให้เกิดขึ้นได้จริงในระดับประเทศ ยังจำเป็นต้องอาศัยการลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานและเทคโนโลยีที่เชื่อมโยงกันทั้งระบบ เพื่อผลักดันให้เกิดผลในระดับที่ใหญ่และครอบคลุมยิ่งขึ้น

“สำหรับการขับเคลื่อนในระดับประเทศ กลไกที่สำคัญมากคือ EPR ที่สร้างทั้ง ‘ภาคบังคับ’ และ ‘ภาคสมัครใจ’ ให้เกิดขึ้นพร้อมกัน ซึ่งตอนนี้เราพร้อมแล้ว ถ้าจะเร่งเรื่องนี้ก็สามารถทำได้ เพราะมีการดำเนินงานมาระยะหนึ่งแล้ว เพียงแต่ต้องเติมแรงจูงใจ เป้าหมาย และการบังคับใช้อย่างจริงจัง และแน่นอนว่า พฤติกรรมของผู้บริโภคก็ยังเป็นหัวใจที่สำคัญ เพราะทุกคนคือผู้บริโภค ถ้าเข้าใจและให้ความร่วมมือ ก็จะทำให้การเปลี่ยนผ่านนี้เร็วขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ” รศ.ดร.สัญญา กล่าวย้ำ

อุตสาหกรรมพลาสติกไทยกำลังอยู่ในจุดเปลี่ยนสำคัญ การเดินหน้าสู่เศรษฐกิจหมุนเวียนต้องอาศัยพลังร่วมจากทุกภาคส่วน ทั้งผู้ผลิต ผู้บริโภค ภาครัฐ และภาคประชาสังคม เพื่อผลักดันให้การเปลี่ยนผ่านอย่างเป็นระบบและยั่งยืน ..ไม่ใช่แค่ทางเลือก แต่คือความจำเป็นเร่งด่วน ก่อนที่วิกฤตมลพิษพลาสติกจะส่งผลกระทบเกินเยียวยา

คนไทยทิ้งอาหารติดอันดับสองในอาเซียน

รายงานล่าสุดจาก Food Waste Index 2024 ของโครงการสิ่งแวดล้อมสหประชาชาติ (UNEP) เปิดเผยตัวเลขที่น่าตกใจ โดยรายงานว่าคนไทยสร้างขยะอาหารเฉลี่ยถึง 86 กิโลกรัมต่อคนต่อปี หรือคิดเป็นประมาณวันละ 240 กรัม ซึ่งมากเป็นอันดับ 2 ของอาเซียน และสูงกว่าค่าเฉลี่ยของโลกที่ 79 กิโลกรัมต่อคนต่อปี โดยปัจจุบัน องค์การสหประชาชาติ ได้กำหนดเป้าหมายให้ทุกประเทศลดปริมาณขยะอาหารลง 50% ภายในปี 2030

แก้ปัญหา Food Waste ต้องเริ่มที่ “ผู้บริโภค”

นางสาวธารินี จันทร์คง เผยว่าในห่วงโซ่อาหารทั้งหมด ผู้บริโภคคือผู้สร้างขยะอาหารมากที่สุด “ขยะอาหารเกิดจากทั้งในครัวเรือนและการกินอาหารนอกบ้าน ซึ่งพฤติกรรมที่พบบ่อยคือ การกินอาหารไม่หมดจาน การตักอาหารหรือสั่งอาหารมากเกินไปตอนหิว และการเตรียมอาหารเกินพอดีเวลามีแขกหรืองานเลี้ยง นอกจากนี้ การซื้อวัตถุดิบมากักตุนโดยไม่มีการวางแผนการใช้ที่ดี ก็ทำให้อาหารเน่าเสียและกลายเป็นขยะในที่สุด”

โภชนาการตามวัย กินอย่างไรให้พอดี-ไม่เกิดขยะอาหาร

การรับประทานอาหารให้เหมาะสมกับวัยไม่ใช่แค่เรื่องสุขภาพ แต่ยังช่วยลดการทิ้งอาหารได้อย่างมีประสิทธิภาพอีกด้วย โดยสารอาหารหลักที่จำเป็น คืออาหารที่ให้พลังงานแก่ร่างกาย ได้แก่ คาร์โบไฮเดรต โปรตีน และไขมัน ส่วนสารอาหารรอง ได้แก่ วิตามินและเกลือแร่ มีบทบาทสำคัญในการช่วยให้ร่างกายทำงานเป็นปกติ โดยนักกำหนดอาหารวิชาชีพ รพ. วิมุต อธิบายว่า “แต่ละช่วงวัยมีความต้องการสารอาหารที่แตกต่างกัน สำหรับเด็กวัยเรียน ควรได้รับอาหารในสัดส่วนที่เหมาะสมเพื่อการเจริญเติบโตและพัฒนาการที่ดี โดยแนะนำข้าว-แป้ง 6-8 ทัพพี, ผัก 4 ทัพพี, ผลไม้ 3 ส่วน, เนื้อสัตว์ 6 ช้อนกินข้าว และนม 2-3 แก้วต่อวัน ส่วนวัยทำงานควรได้รับพลังงาน 1,600-2,400 กิโลแคลอรี ต่อวัน แบ่งเป็นข้าว-แป้ง 8-12 ทัพพี, ผัก 6 ทัพพี, ผลไม้ 4-6 ส่วน, เนื้อสัตว์ 6-12 ช้อนกินข้าว และนม 1 แก้ว โดยควบคุมน้ำตาล น้ำมัน ไม่เกินวันละ 6 ช้อนชา และเกลือไม่เกินวันละ 1 ช้อนชา ส่วนผู้สูงอายุ ควรเลือกอาหารที่ย่อยง่าย เน้นข้าวไม่ขัดสี เนื้อสัตว์ไม่ติดมัน โดยเฉพาะปลาและไข่ รวมถึงผักใบเขียวที่มีแมกนีเซียมสูง ดื่มน้ำ 6-8 แก้วต่อวัน และควรได้รับพลังงาน 1,400-1,800 กิโลแคลอรี ตามระดับกิจกรรมที่ทำในแต่ละวัน

วางแผนการกิน เรื่องง่ายๆ ที่ได้สุขภาพ-ช่วยโลก

การเลือกกินอย่างเหมาะสมและพอดี จะเป็นส่วนสำคัญในการช่วยลดขยะอาหารได้ โดยเริ่มต้นจากการปรับพฤติกรรมในชีวิตประจำวัน เช่น การวางแผนการเลือกซื้ออาหารและดูวันหมดอายุก่อนซื้อ ไม่ตุนอาหารมากเกินจำเป็น หากเราซื้อวัตถุดิบมากักตุนไว้นานและมากเกินไปจนกินไม่ทัน สุดท้ายวัตถุดิบเหล่านั้นก็หมดอายุและต้องทิ้งจนกลายเป็นขยะอาหาร และควรกินอาหารให้หมดจาน โดยเริ่มตั้งแต่ควบคุมปริมาณอาหาร อย่าตักมามากเกินไป หรือสั่งอาหารเกินที่จะกินไหว นอกจากนี้ การกินอย่างยั่งยืน (Sustainable Food) ก็ยังช่วยดูแลสิ่งแวดล้อมได้อีกทาง เช่น เปลี่ยนมาทานอาหารที่เน้นพืชหรือ Plant-based ประมาณ 2-3 ครั้งต่อสัปดาห์ เนื่องจากการผลิตเนื้อสัตว์และเนื้อสัตว์แปรรูปมีต้นทุนด้านสิ่งแวดล้อมสูง ทั้งการปล่อยก๊าซเรือนกระจกและการใช้ทรัพยากรในการเลี้ยงสัตว์

“แม้การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้อาจดูเหมือนยาก แต่เราสามารถเริ่มจากสิ่งง่าย ๆ เช่น กินให้หมดจาน ซื้ออาหารแต่พอดี และเลือกอาหารที่มีประโยชน์ต่อร่างกาย” นางสาวธารินี จันทร์คง กล่าว และเสริมว่า “1 ใน 3 ของอาหารที่เรากินอยู่ทุกวันถูกทิ้งเสียไปโดยไม่จำเป็น หากทุกคนร่วมกันตระหนักในเรื่องนี้และหันมาเปลี่ยนไลฟ์สไตล์ เราก็จะได้มีสุขภาพที่ดีและช่วยโลกลดขยะไปในตัวด้วย”