เพื่อรับมือกับปัญหานี้ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมกับกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) กรมควบคุมมลพิษ (คพ.) และสถาบันสิ่งแวดล้อมไทย (TEI) จัดสัมมนาเผยแพร่ผลงานและแนวปฏิบัติที่ดี ภายใต้โครงการ “Stop Food Waste Start the Future” มุ่งเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม ลดการสูญเสียอาหารตั้งแต่ต้นทางจนถึงปลายทาง พร้อมสร้างต้นแบบการจัดการที่สามารถขยายผลได้จริงในระดับประเทศ

ประเสริฐ ศิรินภาพร รองปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เปิดเผยว่า การเกิดของขยะอาหารไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะที่ปลายทาง แต่เริ่มตั้งแต่ต้นทางของห่วงโซ่อาหาร ขยะอาหารจึงเป็นปัญหาสำคัญของประเทศไทยที่นำไปสู่การสูญเสีย และเมื่อเกิดการสูญเสียก็กลายเป็นขยะอาหารที่ถูกทิ้งจากกระบวนการจัดจำหน่าย ปัญหานี้ทวีความรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ แต่ประชาชนยังไม่ตระหนักถึงการลดขยะอาหาร ภาครัฐจึงต้องร่วมมือกัน โดยไทยตั้งเป้าลดการสูญเสียอาหารจากกระบวนการผลิตและการเก็บเกี่ยวให้ได้ครึ่งหนึ่งภายในปี 2573 ตามเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDG 12.5)

กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม จึงมอบหมายให้กรมควบคุมมลพิษสำรวจและจัดทำแผนปฏิบัติการด้านการจัดการขยะอาหารระยะที่ 1 (พ.ศ. 2566–2570) เพื่อขับเคลื่อนการดำเนินงานตามเป้าหมาย SDG12 พร้อมจับมือกับพันธมิตร 15 องค์กร ลงนาม MOU ภายใต้แนวคิด “Stop Food Waste Start the Future” มุ่งส่งเสริมการป้องกันและการลดขยะอาหาร โดยเริ่มจากศูนย์อาหารเป็นต้นแบบของความร่วมมือในการแลกเปลี่ยนข้อมูล และสร้างแนวทางสู่การขยายผลในวงกว้าง เพื่อให้การใช้ทรัพยากรเกิดประสิทธิภาพสูงสุด และนำพาประเทศไทยสู่สังคมที่ยั่งยืนต่อไป

ธนัญชัย วรรณสุข รองอธิบดีกรมควบคุมมลพิษ กล่าวว่า ปริมาณขยะของประเทศไทยเพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยข้อมูลปี 2568 พบว่ามีขยะมากถึง 27 ล้านตัน แม้จะมีการจัดการอย่างถูกต้องร้อยละ 77 แต่ขยะอาหารยังคงมีสัดส่วนสูงถึงร้อยละ 36.79 หรือคิดเป็นกว่า 10 ล้านตันต่อปี ทั้งนี้ ขยะอาหารไม่ได้เกิดขึ้นเพียงปลายทาง แต่รวมถึงการสูญเสียอาหาร (Food Loss) ในกระบวนการผลิตและขนส่งที่มีสัดส่วนสูงถึงร้อยละ 53.3 ทำให้ประเทศไทยจำเป็นต้องเร่งดำเนินการตามโรดแมพการจัดการขยะอาหาร ระยะที่ 1 (พ.ศ. 2566–2570) เพื่อวางรากฐานไปสู่เป้าหมายการลดขยะอาหารลงครึ่งหนึ่งภายในปี 2573

โดยเฟสแรก (พ.ศ. 2566–2570) จะมุ่งเน้นการพัฒนารูปแบบการลดขยะอาหาร การสร้างนวัตกรรม รวมถึงการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมผู้บริโภคและผู้จำหน่ายอาหารตั้งแต่ต้นทาง กลางทาง ไปจนถึงปลายทาง โดยเน้นให้ง่ายต่อการปฏิบัติ โดยเฉพาะในเขตเมือง พร้อมทั้งมีมาตรการจูงใจ เช่น การเก็บค่ารวบรวมขยะครัวเรือน 30 บาทต่อเดือน และค่ากำจัดปลายทางอีก 20 บาท รวมเป็น 50 บาท แต่หากมีการคัดแยกขยะจะได้รับส่วนลดเหลือ 40 บาท นอกจากนี้ ยังให้ความสำคัญกับการสร้างต้นแบบการจัดการขยะอาหารในศูนย์อาหาร และขยายผลไปยังโรงเรียน บริษัท ตลาดสด รวมถึงการทำงานร่วมกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทั่วประเทศ โดยมีเป้าหมายสำคัญของเราคือการลดขยะอาหารให้ได้ 25% ภายในปี 2570 ก่อนต่อยอดสู่การจัดการเชิงระบบอย่างครบวงจรในระยะต่อไป

นอกจากนี้ แผนการจัดการขยะอาหารยังมุ่งเน้นการสร้างต้นแบบในศูนย์อาหารและขยายผลไปยังสถานศึกษา บริษัท ตลาดสด รวมถึงความร่วมมือกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทั่วประเทศ หนึ่งในตัวอย่างสำคัญคือโรงเรียนวัดโพธิ์บ้านอ้อย (ทองดีวิทยานุสรณ์) ตำบลบางพูด อำเภอปากเกร็ด จังหวัดนนทบุรี ซึ่งนับเป็นต้นแบบการลดขยะอาหารอย่างเป็นรูปธรรม โดย สุจีรา บุญเรืองรอง ผู้อำนวยการโรงเรียน เปิดเผยว่า โรงเรียนเริ่มต้นจากการจัดโครงการธนาคารขยะ ควบคู่กับการนำแนวทางการจัดการขยะอาหารมาใช้ในศูนย์อาหาร พร้อมจัดกิจกรรมสอนนักเรียนคัดแยกขยะทุกวันพฤหัสบดี โดยมีการกำหนดนโยบายจากผู้บริหารลงสู่ระดับปฏิบัติการ จนทำให้นักเรียนเกิดความตระหนักและก้าวขึ้นมาเป็นแกนนำในการคัดแยกขยะของชุมชน

ในส่วนของโรงอาหาร โรงเรียนได้เผชิญปัญหาเศษอาหารเหลือจำนวนมาก จึงปรับวิธีการให้แม่ครัวตักอาหารในปริมาณที่เหมาะสม และหากนักเรียนยังไม่อิ่มสามารถมาตักเพิ่มได้ ส่งผลให้ปัจจุบันแม้จะมีนักเรียนใช้บริการศูนย์อาหารกว่า 500 คนต่อวัน แต่ปริมาณเศษอาหารที่เหลือเฉลี่ยลดลงเหลือเพียง 30 กิโลกรัมต่อวัน และมีแนวโน้มลดลงต่อเนื่อง นอกจากนี้ โรงเรียนยังได้กำหนดนโยบาย “3D โมเดล” คือ กินข้าวหมดจาน ดื่มน้ำหมดแก้ว และทำเป็นตัวอย่างจากผู้บริหารสู่เด็กนักเรียน จนกลายเป็นวินัยที่ปลูกฝังให้เด็กกินพอดี ไม่เหลือทิ้งเศษอาหารที่ยังคงเหลือถูกนำเข้าสู่ระบบจัดการอย่างเป็นขั้นตอน ทั้งการนำไปใส่ถังหมักเพื่อทำปุ๋ยอินทรีย์ภายใน 5 วัน การย่อยด้วยเครื่องเทคโนโลยีสมัยใหม่ ตลอดจนการนำไปใช้เลี้ยงปลาในบ่อ ทำให้โรงเรียนสามารถจัดการขยะอาหารได้อย่างครบวงจร ลดปัญหาขยะและกลิ่นเหม็น พร้อมทั้งเปลี่ยนของเสียให้กลับมาสร้างประโยชน์แก่สิ่งแวดล้อมและชุมชนได้อย่างยั่งยืน

“การจัดการขยะอาหารโดยทั่วไป คือ การนำไปทำอาหารสัตว์ หมักทำปุ๋ย ทำน้ำหมักก่อนที่จะนำส่วนที่ไม่สามารถนำไปใช้ประโยชน์ต่อได้ไปฝังกลบ ซึ่งกระบวนการนี้มีต้นทุนพอสมควร โดยเฉพาะค่าขนส่งที่ค่อนข้างสูง ทำให้มีผู้นำขยะอาหารไปใช้ประโยชน์ต่อค่อนข้างน้อย ทางทีมวิจัยจึงมองหาทางเลือกในการจัดการขยะอาหารรูปแบบใหม่โดยเปลี่ยนขยะอาหารให้เป็น ‘ไบโอชาร์’ (Biochar) หรือถ่านชีวภาพ ที่สามารถใช้เป็นแหล่งพลังงานความร้อนทดแทนการใช้ถ่านหินคุณภาพต่ำที่ใช้ในโรงงานอุตสาหกรรมต่าง ๆ ได้ ดร.ไตรรัตน์ เมืองทองอ่อน ภาควิชาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อม คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) เล่าถึงจุดเริ่มต้นของการทำงานวิจัย การวิเคราะห์คุณสมบัติของไบโอชาร์ที่เตรียมจากขยะเศษอาหาร (Food Waste-to-Char Characteristics obtained from Various Kinds of Food Waste)

ขั้นตอนการวิจัย เริ่มต้นจากการเก็บข้อมูลปริมาณขยะในมหาวิทยาลัยและเก็บตัวอย่างขยะอาหารที่เป็นเศษอาหารแบบผสมจากโรงอาหาร แบ่งเป็น 2 กลุ่มคือ ขยะเศษอาหาร (เศษผัก เศษเปลือกผลไม้) และขยะเศษขนมปัง มาเปลี่ยนเป็นไบโอชาร์ด้วยกระบวนการไพโรไลซิส หรือกระบวนการความร้อนเคมี โดยใช้เตาปฏิกรณ์แบบเบดนิ่ง (Fixed-bed tube reactor) ที่ช่วยปรับปรุงขยะเศษอาหารให้กลายเป็นไบโอชาร์หรือถ่านชีวมวลภายใต้สภาวะหลายอุณหภูมิ โดยทำการทดลองทำปฏิกิริยาภายใต้สภาวะที่ควบคุมอุณหภูมิและปริมาณไนโตรเจน เป็นเวลา 1 ชม.

ปรากฏว่ากระบวนการดังกล่าวได้เปลี่ยนขยะอาหารให้กลายเป็น เชื้อเพลิงแข็ง (Solid fuel) ชาร์ (Char) ชาร์โคล (Charcoal) หรือไบโอชาร์ (Biochar) ซึ่งมีสัดส่วนค่าคาร์บอนที่สูงขึ้น ทำให้มีคุณสมบัติทางเชื้อเพลิงใกล้เคียงถ่านหินคุณภาพต่ำ สามารถใช้เป็นเชื้อเพลิงในการทดแทนการใช้ถ่านหินได้ ถือเป็นการผลิตเชื้อเพลิงต้นทุนต่ำ ซึ่งจะเป็นประโยชน์ต่อภาคอุตสาหกรรม ที่สามารถนำองค์ความรู้นี้ไปการผลิตไบโอชาร์หรือถ่านชีวภาพไปใช้เองในโรงงาน เพื่อลดต้นทุนในการกำจัดขยะ และลดต้นทุนในการซื้อเชื้อเพลิงทดแทน โดยสามารถวิเคราะห์ความเป็นไปได้สำหรับการชี้วัดความยั่งยืน ทั้งมิติด้านเทคนิค (Technical dimension) มิติด้านเศรษฐศาสตร์ (Economic dimension) โดยเฉพาะการตอบโจทย์มิติด้านสิ่งแวดล้อม (Environmental dimension) ซึ่งทั้งหมดนี้แนวทางการจัดการความยั่งยืน (Sustainability management) ทั้งนี้สามารถนำไปใช้เพื่อการวางแผนระยะยาว (Long term dimension) ในการสร้างนโนบายและกลยุทธ์สำหรับอนาคตได้

“งานวิจัยนี้ทำให้เราทราบถึงคุณสมบัติทางเชื้อเพลิงของขยะเศษอาหารและชีวมวล วิธีการเชิงเทคนิค รูปแบบเทคโนโลยีที่เหมาะสม และการออกแบบทางวิศวกรรมที่สามารถนำไปใช้ในกระบวนการผลิต และขยายผลต่อให้แก่หน่วยงานที่เกี่ยวข้องในระดับประเทศได้ ยกตัวอย่างเช่น คณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน กระทรวงพลังงาน กระทรวงมหาดไทย กรมควบคุมพิษ กรมโรงงานอุตสาหกรรม ภาคการศึกษา ตลอดจนเอกชนหรือชุมชน เพื่อนำเทคโนโลยีนี้ ไปใช้ในการลดต้นทุนด้านพลังงาน และจัดการปัญหาขยะอาหารไปพร้อมกัน” ดร.ไตรรัตน์ แนะแนวทางในการส่งต่อและการนำไปใช้ประโยชน์ในอนาคต

จากองค์ความรู้ที่เกิดขึ้น ดร.ไตรรัตน์ วางแผนในการต่อยอดงานวิจัยต่อไปในอนาคต ที่จะเป็นการศึกษากระบวนการผลิตไบโอชาร์จากขยะอาหารในภาคอุตสาหกรรม เช่น โรงงานอ้อยและน้ำตาล โรงงานผลิตอาหารสัตว์ อาหารปศุสัตว์ และโรงงานอาหารเสริมต่าง ๆ รวมไปถึงขยะอาหารจากประเทศอื่น ๆ ซึ่งทำให้ได้ ไบโอชาร์ที่มีคุณสมบัติที่ต่างกัน

“ขยะอาหารแต่ละชนิดจะมีองค์ประกอบที่แตกต่างกัน ทีมวิจัยเชื่อว่ายังมีขยะอาหารอีกมากที่สามารถเปลี่ยนเป็นไบโอชาร์ที่มีคุณสมบัติที่ดีขึ้นอยู่อีก การวิจัยครั้งนี้เป็นเพียงจุดเริ่มต้นของการจัดการปัญหาขยะอาหาร โดยทำให้ขยะอาหารสามารถนำมาใช้ประโยชน์ และกลับมาสร้างมูลค่าใหม่ให้กับอุตสาหกรรมได้อีกครั้ง เป็นทางเลือกการใช้ประโยชน์เพื่อเปลี่ยนผ่านไปสู่ความยั่งยืน (Sustainability) ลดปริมาณขยะที่เกิดขึ้น (Waste reduction) และลดการปล่อยก๊าซคาร์บอน (Decarbonisation) เพื่อให้สิ่งแวดล้อมกลับมาดีขึ้นได้อีกครั้ง ” ดร.ไตรรัตน์ กล่าวสรุป