รองศาสตราจารย์ ดร.ณัฏฐนียา โตรักษา ผู้อำนวยการโครงการจัดตั้งสถาบันอุทยานธรรมชาติวิทยาสิรีรุกขชาติ มหาวิทยาลัยมหิดล กล่าวว่า ภายในเดือนกุมภาพันธ์ 2568 โครงการจัดตั้งสถาบันอุทยานธรรมชาติวิทยาสิรีรุกขชาติ มีแผนจะยกระดับขึ้นเป็น “สถาบัน” มีฐานะเทียบเท่าส่วนงานของมหาวิทยาลัยมหิดล ซึ่งมีภารกิจครอบคลุมทั้งในเรื่องการเรียนการสอน การวิจัย และบริการวิชาการ ซึ่งจะไม่ได้เป็นเพียง “สวนพฤกษศาสตร์” เท่านั้น แต่จะเป็นพื้นที่แห่งการรวบรวมและสร้าง “ปัญญาของแผ่นดิน” สร้างสรรค์องค์ความรู้ใหม่ที่หลากหลายและเชื่อมโยงก่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อมวลมนุษยชาติ

ต้นทุนเดิมที่ อุทยานธรรมชาติวิทยาสิรีรุกขชาติ มหาวิทยาลัยมหิดล มีอยู่ คือ การเป็นแหล่งรวมพันธุ์พืชสมุนไพรที่หาได้ยากมากที่สุดในประเทศไทย 900 กว่าชนิด บนพื้นที่ 140 ไร่ ณ มหาวิทยาลัยมหิดล ศาลายา แต่โจทย์ที่ท้าทายยิ่งกว่า คือ จะทำอย่างไรให้พื้นที่อันอุดมสมบูรณ์ที่มีอยู่นี้เกิดคุณค่าและคุณประโยชน์ต่อสังคมและเศรษฐกิจได้สูงสุด บนพื้นฐานความร่วมมือในการสร้าง “ปัญญาของแผ่นดิน”

การจะยกระดับพื้นที่ที่มีความหลากหลายทางชีวภาพอันทรงคุณค่าให้เกิดประโยชน์สูงสุดอย่างยั่งยืนนั้น หัวใจสำคัญอยู่ที่การมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน ตั้งแต่ต้นทางการออกแบบ จนถึงปลายทางการสร้างมูลค่า และการนำพาคุณค่าร่วมกัน

สิ่งใหม่ที่จะเกิดขึ้นในการปรับโฉมโครงการจัดตั้งสถาบันอุทยานธรรมชาติวิทยาสิรีรุกขชาติ มหาวิทยาลัยมหิดล ครั้งสำคัญนี้ ได้แก่ การเปิดตัวสู่การเป็นพื้นที่ “ห้องเรียนแห่งการเรียนรู้เพื่อการพัฒนาอย่างยั่งยืน (SDGs)” โดยมี “ผู้จ้างงานบัณฑิต” จากภาคเอกชน ภาครัฐ และภาคประชาสังคม มาร่วมกันสร้างบัณฑิตที่มี “ทักษะอันพึงประสงค์” (Literacy) ตั้งแต่ต้นทาง

โดยจะเป็นพื้นที่ซึ่งสามารถสร้างแรงบันดาลใจให้นักศึกษาได้เข้ามาด้วยคำถาม และกลับออกไปด้วยคำตอบพร้อมคำถามใหม่ที่อยากจะกลับเข้ามาหาคำตอบในพื้นที่แห่งนี้อีกครั้ง พร้อมทั้งฝึกให้นักศึกษาเรียนรู้การเป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง (Changemaker) เชื่อมโยงมหาวิทยาลัย กับชุมชนและสังคม

นอกจากนี้ อุทยานธรรมชาติวิทยาสิรีรุกขชาติ มหาวิทยาลัยมหิดล จะถูกปรับโฉมเพิ่มเติมให้เป็น “พื้นที่ธรรมชาติบำบัด” ซึ่งใช้ธรรมชาติในการบำบัดและฟื้นฟูสุขภาพกายและสุขภาพใจให้สมดุล สร้างสุขภาวะและคุณภาพชีวิตที่ดีให้กับทุกคน รวมถึงผู้สูงอายุ คนพิการ ผู้ป่วย และผู้ด้อยโอกาส

โดยบริเวณลานคนพิการ ณ อาคารใบไม้ใบเดียวของอุทยานธรรมชาติวิทยาสิรีรุกขชาติ มหาวิทยาลัยมหิดล จะมีการออกแบบสวนในรูปแบบของ “Sensory Garden” เพื่อกระตุ้นการเรียนรู้ผ่านประสาทสัมผัสทั้งห้า (สัมผัส กลิ่น รส เสียง และ การมองเห็น) ซึ่งจะช่วยพัฒนาการเรียนรู้ในเด็ก โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบางและกลุ่มที่มีความต้องการพิเศษ

จุดมุ่งหมายสูงสูด คือ การทำให้อุทยานธรรมชาติวิทยาสิรีรุกขชาติ มหาวิทยาลัยมหิดล ได้กลายเป็น “ศูนย์รวมแห่งการสร้างปัญญาของแผ่นดิน” ที่จะสร้างและนำพาประโยชน์ให้กับสังคมได้อย่างแท้จริงและยั่งยืนต่อไป

ติดตามข่าวสารที่น่าสนใจจากมหาวิทยาลัยมหิดล ได้ที่ www.mahidol.ac.th

สัมภาษณ์และเขียนข่าวโดย ฐิติรัตน์ เดชพรหม นักประชาสัมพันธ์ (ชำนาญการ)
ออกแบบแบนเนอร์โดย วิไล กสิโสภา นักวิชาการสารสนเทศ
งานสื่อสารองค์กร กองบริหารงานทั่วไป สำนักงานอธิการบดี มหาวิทยาลัยมหิดล โทร. 0-2849-6210

1. 1. ศูนย์อบรมสัมมนาด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ
   2. พิพิธภัณฑ์เหมืองแร่สังกะสีดอยผาแดง
   3. ศูนย์ฟื้นฟูสมรรถภาพผู้สูงอายุ
   4. ศูนย์อนุรักษ์พันธุ์กล้วยไม้ป่าและพืชท้องถิ่น
   5. ศูนย์พัฒนาและส่งเสริมการใช้หญ้าแฝกเพื่อการอนุรักษ์ดินและน้ำ
   6. สถานที่ท่องเที่ยวเชิงนิเวศและแหล่งนันทนาการ

โดยมีกรมป่าไม้เป็นผู้ดำเนินการหลัก และมีสำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ (สำนักงาน กปร.) เป็นผู้ประสานงานระหว่างหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้การดำเนินงานบรรลุวัตถุประสงค์ต่อไป

ต่อมาสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้ทรงมีแนวพระราชดำริให้ดำเนินการจัดสร้างสวนพฤกษศาสตร์ในโครงการส่งเสริมการเรียนรู้เพื่อการอนุรักษ์และฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมอันเนื่องมาจากพระราชดำริ จังหวัดตาก ซึ่งทรงมีพระราชปณิธานแน่วแน่ในการที่จะสนับสนุนงานด้านพฤกษศาสตร์ การอนุรักษ์ และงานด้านสวนพฤกษศาสตร์ ได้ทรงมุ่งหวังที่จะให้สวนพฤกษศาสตร์ผาแดงมีลักษณะเช่นเดียวกับ สวนพฤกษศาสตร์ Eden Project สหราชอาณาจักร ซึ่งได้พัฒนาขึ้นอย่างสวยงามจากพื้นที่ที่ผ่านการทำเหมืองมาแล้วเช่นเดียวกับเหมืองผาแดง เพื่อให้เป็นแหล่งเรียนรู้ทางธรรมชาติ เป็นสถานที่รวบรวมพันธุ์ไม้ของผืนป่าตะวันตกของประเทศไทย ส่งเสริมการมีส่วนร่วมและสร้างรายได้ให้กับชุมชนที่อยู่โดยรอบโครงการ

ซึ่งการจัดแสดงนิทรรศการในครั้งนี้ จะแสดงให้เห็นถึงความก้าวหน้าของการดำเนินงานสนองแนวพระราชดำริในการจัดสร้างสวนพฤกษศาสตร์ในพื้นที่โครงการฯ ซึ่งกรมป่าไม้ ได้ร่วมกับ ดร.วีระชัย ณ นคร ที่ปรึกษา และคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ดำเนินการจัดทำกรอบแนวคิดและออกแบบผังการจัดสร้างสวนพฤกษศาสตร์ โดยจำแนกการดำเนินงานแบ่งพื้นที่ต่างๆ จำนวน 5 ลักษณะพื้นที่ รวมทั้งสิ้น 970 ไร่ แบ่งเป็น

Zone A พื้นที่ก่อสร้างสระมรกตและป่าดึกดำบรรพ์ เนื้อที่ 200 ไร่
Zone B พื้นที่ก่อสร้างน้ำตก จำนวน 100 ไร่
Zone C พื้นที่ก่อสร้างกลุ่มอาคารเรือนกระจก จำนวน 200 ไร่
Zone D พื้นที่สำหรับการฟื้นฟูป่า จำนวน 300 ไร่
Zone E พื้นที่ก่อสร้างอ่างเก็บน้ำผาแดง จำนวน 170 ไร่

สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้เสด็จพระราชดำเนินปฏิบัติพระราชกรณียกิจในพื้นที่จังหวัดตาก เมื่อวันที่ 18 ธันวาคม 2561 โดยการนี้ เลขาธิการคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ พร้อมด้วยอธิบดีกรมป่าไม้ และ ดร.วีระชัย ณ นคร ที่ปรึกษา ถวายรายงานความก้าวหน้าการจัดสร้างสวนพฤกษศาสตร์ในโครงการส่งเสริมการเรียนรู้เพื่อการอนุรักษ์และฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมอันเนื่องมาจากพระราชดำริ จังหวัดตาก และทรงทอดพระเนตรผังการออกแบบการจัดสร้างสวนพฤกษศาสตร์ ทรงมีพระราชดำริเห็นชอบในเบื้องต้นแล้ว

และระหว่างวันที่ 31 มกราคม ถึงวันที่ 3 กุมภาพันธ์ 2562 ผู้บริหาร Eden Project ได้เดินทางมาเยี่ยมชมและให้คำแนะนำการจัดสร้างEden Projectในพื้นที่โครงการส่งเสริมการเรียนรู้เพื่อการอนุรักษ์และฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมอันเนื่องมาจากพระราชดำริ จังหวัดตาก ตามคำเชิญของกรมป่าไม้แล้ว และผู้บริหาร Eden Project ได้จัดทำรายงานข้อเสนอแนะในการจัดสร้างสวนพฤกษศาสตร์ผาแดง จังหวัดตาก ซึ่งคณะอนุกรรมการจัดสร้างสวนพฤกษศาสตร์ฯ จะได้ดำเนินการปรับปรุงผังการจัดสร้างสวนพฤกษศาสตร์ ตามข้อเสนอแนะของผู้บริหาร Eden Project แล้วจะได้นำขึ้นทูลเกล้าถวาย สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เพื่อทรงโปรดมีพระราชวินิจฉัยต่อไป

Source: สำนักงานโครงการพระราชดำริและกิจการพิเศษ กรมป่าไม้