ขอเริ่มด้วยตำนานการจัดการขยะในประเทศไทยโดยย่อราว 20 ปีมาแล้ว ความรับผิดชอบของการจัดการขยะชุมชนมีกระทรวงมหาดไทยและกรมควบคุมมลพิษ ผลัดกันรับผิดชอบ ขึ้นอยู่กับว่าช่วงเวลานั้นปลัดกระทรวงไหน Active กว่ากัน การขอ PPA (Power Purchase Agreement) ก่อนตั้ง กกพ. (คณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน) ก็มีคณะกรรมการ RE: Renewable Energy ซึ่งมีปลัดกระทรวงพลังงานเป็นประธาน มีการประชุมเกือบทุกเดือน โครงการที่ผ่านคณะกรรมการชุดนี้จะได้ PPA ทันทีในช่วงนั้น PPA ยังไม่มีราคามากนัก เนื่องจากใช้เวลาไม่มากในการขอใบอนุญาต ซึ่งในคณะกรรมการ RE ก็มีผู้ทรงคุณวุฒิที่เกี่ยวข้องครบไม่ต่างจากคณะกรรมการชุดใหญ่ในปัจจุบัน ขั้นตอนและวิธีการไม่เกิน 6 เดือนก็จะได้ PPA สิ่งที่ยากที่สุดสมัยนั้นก็คือ การทำประชาคม และการถูก สคร. (สำนักงานคณะกรรมการนโยบายรัฐวิสาหกิจ) ตีความว่าเป็นโครงการร่วมลงทุนกับรัฐ จึงเสียเวลากันไปช่วงหนึ่ง ดังนั้น อปท. (องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น) จึงเรียกร้องให้ยกเลิกกฎหมายร่วมทุน ทางกระทรวงมหาดไทยจึงมี พ.ร.บ.รักษาความสะอาดและความเป็นระเบียบเรียบร้อยของบ้านเมือง พ.ศ. 2560 ขึ้น เพื่อดึงอำนาจจากกรมควบคุมมลพิษและกระทรวงพลังงานมารวมอยู่ใน พ.ร.บ. ฉบับนี้ทั้งหมด จนถึงปัจจุบัน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจึงเสมือนหนีเสือปะจระเข้ในที่สุด

ขั้นตอนการขอ PPA (Power Purchase Agreement) ขยะชุมชนในปัจจุบัน

มีการปรับจาก 10 กว่าขั้นตอน เหลือ 9 ขั้นตอน (ดังภาพ) แต่เนื้อหาความยุ่งยากเท่าเดิม ใครคิดจะเดินขึ้นบันไดตั้งแต่ขั้นที่ 1 คงต้องหายใจยาว ๆ เนื่องจากต้องใช้เวลาอย่างน้อย 5 ปี กว่าจะได้ลงนามในสัญญา PPA และใช้เวลาสร้างโรงไฟฟ้าอีกกว่า 2 ปี แต่ถ้าท่านคอยไม่ได้ ก็สามารถซื้อเวลา 5 ปี ได้ด้วยเงินประมาณ 100 ล้านบาท สำหรับโรงไฟฟ้าขยะ ขายไฟ 8-9 เมกะวัตต์ เฉลี่ยค่าเวลาปีละ 20 ล้านบาท ด้วย IRR ประมาณ 12-15% หากท่านมีเวลาเดินขึ้นบันได 9 ขั้น จะขอแนะนำดังนี้ …

บันไดขั้นที่ 1 อปท. จัดทำข้อเสนอการศึกษาและวิเคราะห์โครงการ

ขั้นตอนแรกนี้เป็นขั้นตอนที่จำเป็นและค่อนข้างยาก เป็นเรื่องของผลประโยชน์ หากตกลงกันได้สมประโยชน์ทุกฝ่าย ก็จะออกมาเป็นผลการศึกษาเล่มหนา 2 นิ้ว เนื้อหาสำคัญประมาณ 30 หน้า บรรยายถึงที่มาและความพร้อมอย่างน้อย 4 ด้าน เช่น พื้นที่ดำเนินโครงการชุมชนไม่ต่อต้าน ปริมาณขยะเพียงพอตลอดระยะเวลาสัญญา เทคโนโลยีเหมาะสม มีการคัดแยกขยะ ชุมชนเห็นด้วย และมีความเป็นไปได้ในเชิงพาณิชย์ เอกชนสามารถคืนทุนและมีกำไร คำแนะนำก็คือ… หากใช้ชื่อมหาวิทยาลัยที่มีชื่อเสียงเป็นผู้ศึกษาโครงการ ท่านกรรมการอาจซักถามไม่มาก

ขั้นตอนที่ 2 คณะกรรมการจัดการสิ่งปฏิกูลและมูลฝอยจังหวัดพิจารณาข้อเสนอโครงการและให้จังหวัดเสนอโครงการ

เป็นขั้นตอนที่ทางท้องถิ่นต้องจับมือกับภาคเอกชนที่สนใจลงทุนประสานกับทางจังหวัด หากลงตัวทุกด้าน เรื่องก็จะผ่านจากระดับจังหวัดไปกระทรวงมหาดไทย นับเป็นขั้นตอนที่สำคัญอีกขั้นตอนหนึ่งทีเดียว

ขั้นตอนที่ 3 กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นวิเคราะห์ข้อเสนอโครงการฯ

ขั้นตอนที่ 4 คณะกรรมการกลั่นกรองโครงการกำจัดมูลฝอยของ อปท.ฯ ให้ความเห็น

ขั้นตอนที่ 5 คณะกรรมการกลางการจัดการสิ่งปฏิกูลและมูลฝอยพิจารณาให้ความเห็น

3 ขั้นตอนนี้ควรรวมเป็นขั้นตอนเดียว เนื่องจากปัญหาต่าง ๆ มีการกำหนดวิธีแก้ไขไว้ใน COP ขยะแล้วเป็นส่วนใหญ่ และให้ประกาศกำหนดระยะเวลาการพิจารณาตาม พ.ร.บ.อำนวยความสะดวกในการพิจารณาอนุญาตของทางราชการ พ.ศ. 2558 ซึ่งจะลดเวลาลงได้กว่า 1 ปี

ขั้นตอนที่ 6 รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยให้ความเห็นชอบ

เป็นขั้นตอนสำคัญที่สุดก็ว่าได้ ทางผู้เสนอโครงการต้องมีการประสานกับทุก ๆ ฝ่าย เพื่อกระชับเวลาลง

ขั้นตอนที่ 7 องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเจ้าของโครงการคัดเลือกเอกชน พร้อมเสนอร่างสัญญาให้อัยการสูงสุดตรวจสอบ

ข้อควรรู้สำหรับขั้นตอนนี้:

1. การคัดเลือกเอกชนควรใช้วิธีเจาะจงตามประกาศกระทรวงมหาดไทย
2. เคยมีการประสานกับทางอัยการสูงสุดให้มีแบบฟอร์มมาตรฐาน 2-3 แบบ เพื่อเลือกใช้ได้โดยไม่ต้องตรวจใหม่ทุกโครงการและได้คำตอบอย่างไม่เป็นทางการว่า “ท่านอัยการแต่ละท่านมีความคิดเห็นแตกต่างกัน” ส่วนอัยการจังหวัดมีความเห็นตามอัยการสูงสุด

ขั้นตอนที่ 8 อปท. ลงนามสัญญาว่าจ้างเอกชน

ขั้นตอนนี้ดูเหมือนจะจบ รอทำสัญญากับการไฟฟ้าที่เกี่ยวข้องลองอ่านขั้นตอนที่ 9 ดูก่อน

ขั้นตอนที่ 9 ดำเนินการตามระเบียบ กกพ.

มีข้อเสนอและคำแนะนำ ดังต่อไปนี้

1. กพช. (คณะกรรมการพลังงานแห่งชาติ) ควรให้อำนาจ กกพ. ในการรับซื้อไฟฟ้าจากพลังงานขยะได้โดยตรง และ กกพ. ควรมีการประชุมรับซื้อไฟฟ้าอย่างสม่ำเสมอ และรับซื้อไฟฟ้าตามความพร้อม “First Come, First Serve”
2. COP (Code of Practice) เป็นเรื่องจำเป็นที่ภาคเอกชนต้องเสียทั้งเวลาและค่าใช้จ่าย แต่ก็คุ้มค่าการลงทุนถ้าจะถามว่า Key Success ของโรงไฟฟ้าขยะชุมชนอยู่ตรงไหนตอบได้เลยว่าอยู่ที่แผนธุรกิจ ถ้า IRR ลงตัวก็หมายถึงสมประโยชน์ทุกฝ่าย ไม่ควรไปโทษ อปท. ผู้รับผิดชอบขยะว่าเป็นต้นเหตุของปัญหาแต่เพียงฝ่ายเดียว PPA ขยะชุมชนจะใช้เวลา 6 เดือน 1 ปี 2 ปี หรือ5-6 ปี ขึ้นอยู่กับกลไกภาครัฐจะให้เป็นไป

หยุดเกมซื้อขายเวลาโรงไฟฟ้า หมายถึงโรงไฟฟ้าพลังงานทดแทนทุกประเภทเชื้อเพลิง ซึ่งเจ้าของ PPA ส่วนใหญ่ไม่ใช่นักลงทุน แต่เป็นผู้พัฒนาโครงการ (Developer) เมื่อไดสัญญาแลว้ จึงต้องวิ่งขาย PPA ทำกำไร ซึ่งอาจต้องใช้เวลามาก หากต้องการได้ราคาที่ดี จึงเป็นภาระต่อภาครัฐที่ต้องมาพิจารณาเหตุผลการต่อสัญญา จึงขอเสนอแนวทางใหม่ด้วยการลดระยะเวลาในสัญญาขายไฟลง เช่น สัญญา 20 ปี จะลดลงเรื่อย ๆ ตามเวลาที่ล่าช้า ไม่ว่าจะด้วยเหตุสุดวิสัยใดก็ตาม ยกเว้นเป็นนโยบายของรัฐ วิธีนี้จะช่วยเร่งให้ผู้ขาย PPA ต้องรีบขายก่อนราคาจะลดลงเรื่อย ๆ ตามระยะเวลา

การจัดการขยะสำหรับประเทศไทย ยังต้องมีการออกระเบียบหรือกฎหมายให้เชื้อเพลิงขยะ RDF : Refuse Derived Fuel เป็นเชื้อเพลิงเชิงพาณิชย์ ซื้อขายในตลาดได้เหมือนเชื้อเพลิงอื่น ๆ เช่น ไม้สับ ก๊าซธรรมชาติน้ำมัน และถ่านหิน ส่วนการนำขยะไปเป็นเชื้อเพลิงโรงไฟฟ้าก็ควรมีการปรับปรุงคุณภาพเป็น RDF ก่อน เพื่อรักษาสิ่งแวดล้อมตามแนวทางสากล Circular Economy และนโยบายของรัฐบาล ส่วนการพิจารณาขอใบอนุญาต PPA ควรใช้หลักเกณฑ์การพิจารณาแบบง่าย ๆ แต่มีประสิทธิภาพของ กกพ. คือ พิจารณาความพร้อมอย่างน้อย 4 ด้าน คือ 1. ด้านพื้นที่ 2. ด้านเทคโนโลยี 3. ด้านเชื้อเพลิง 4. ด้านการลงทุน ส่วนที่จะเร็วหรือช้าจะอยู่ที่นโยบาย

Source: นิตยสาร Green Network ฉบับที่ 102 พฤศจิกายน-ธันวาคม 2563 คอลัมน์ Energy โดย พิชัย ถิ่นสันติสุข

การผลิตไฟฟ้าจากเชื้อเพลิงขยะ RDF ด้วยเทคโนโลยี Gasification และ ORC (Organic Rankine Cycle)

ผลิตไฟฟ้าได้ตั้งแต่ 5kWh – 100 kWh ด้วยเทคโนโลยีที่ปลอดภัยและใช้เชื้อเพลิงน้อย ชุมชนสามารถคัดแยกขยะให้เป็น RDF (Refise Derived Fuel) ส่วนขยะอินทรีย์สามารถนำไปผลิตไฟฟ้าด้วยระบบ Biogas

ก๊าซชีวภาพวิถีใหม่ เพื่อชุมชน (Biogas) ลดของเสียชุมชน เช่น ขยะอินทรีย์ เศษอาหาร และวัตถุดิบเหลือทิ้ง

ด้วยเทคโนโลยี Dry Biogas ไม่มีน้ำเสีย ถังหมักแบบโลหะ เคลื่อนย้ายได้สะดวก พร้อมระบบพลิกกลับ มีขนาดตั้งแต่ 0.5 ตันต่อวัน จนถึงขนาด 2.5 ตันต่อวัน ก๊าซชีวภาพสามารถใช้เป็นพลังงานความร้อน หรือผลิตไฟฟ้าใช้ในชุมชน

ชีวมวลพลังงานเพื่อชีวิตวิถีใหม่ ด้วยเทคโนโลยี Gasification และ ORC (Organic Rankine Cycle) ออกแบบสำหรับชีวิตวิถีใหม่

ใช้เชื้อเพลิงได้เกือบทุกชนิดจากเศษเหลือทิ้งภาคเกษตร เช่น ทลายปาล์ม เหง้ามันสำปะหลัง เศษไม้ เศษไผ่ ซังข้าวโพด กิ่งไม้ ใบไม้ ใบอ้อย ทางปาล์ม ประหยัดเชื้อเพลิงปลอดภัยจากมลพิษ

ไบโอดีเซลชุมชนจากน้ำมันใช้แล้ว

ไบโอดีเซล คือ การนำน้ำมันพืชหรือน้ำมันสัตว์ รวมทั้งน้ำมันใช้แล้วจากการปรุงอาการ นำมาทำปฏิกริยาทางเคมี กับแอลกอฮอล์ เรียกอีกอย่างว่า ทรานเอสเทอริฟิเคชั่น มีคุณสมบัติใกล้เคียงกับน้ำมันดีเซลมาก และสามารถใช้กับชุมชนกับเครื่องยนต์ทางการเกษตรได้

โซล่าเซลล์ชุมชน สนับสนุนเกษตรกรรม ผลิตไฟฟ้าและสูบน้ำบาดาล

พลังงานจากไฟฟ้า ยุค Covid-19 ยิ่งสำคัญมากขึ้น เนื่องจากไทยต้องพึ่งพาตนเองและเกษตรกรในหลายพื้นที่ยังขาดแคลนน้ำและไฟฟ้าในราคาถูกลง คำตอบสุดท้ายคือพลังงานเซลล์แสงอาทิตย์

พลังงานชุมชนวิถีใหม่ เป็นการยำใหญ่นโยบายและ แนวคิดของภาครัฐมารวมกับแนวคิดภาคเอกชน และวิสาหกิจ ชุมชน ภายใต้แนวคิด “Energy for All – พลังงานของทุกคน” ดังนั้นวันนี้พลังงานชุมชนจึงไม่ใช่แค่เตาอั่งโล่ไฮเทค เนื่องจาก ชุมชนมีการพัฒนาความรู้ ความสามารถมากขึ้น จึงต้องการผลิตพลังงานด้วยเทคโนโลยีที่มีประสิทธิภาพมากขึ้น โดยมี การถ่ายทอดเทคโนโลยีและฝึกอบรมเพื่อให้เกิดทีมช่างชุมชน ดูแลเครื่องจักรอุปกรณ์ที่ภาครัฐให้การสนับสนุนตลอดอายุการใช้งาน เป้าหมายพลังงานชุมชนตามแนวคิด Energy for All มุ่งเน้นให้ชุมชนสร้างพลังงานหมุนเวียน โดยใช้วัตถุดิบหรือของเสีย ของเหลือใช้ในชุมชนนั้นๆ เพื่อความยั่งยืน ทั้งนี้รวมถึงพลังงานจากแสงอาทิตย์เชื้อเพลิงพลังงานที่ไม่มีต้นทุน

มีหลายๆ เทคโนโลยีที่มีประสิทธิภาพและชุมชนสามารถใช้งานและซ่อมบำรุงได้เอง เช่น เทคโนโลยี Gasification, Biogas, Biodiesel ชุมชน และการสูบน้ำด้วยพลังงานเซลล์แสงอาทิตย์ รวมทั้งระบบกักเก็บพลังงาน วันนี้ผู้เขียนอยากจะแนะนำเทคโนโลยีที่เก่าแก่ที่ขาดการพัฒนาในประเทศไทย ถึงแม้จะมีผลงานวิจัยมากมายในมหาวิทยาลัย นั่นคือ Organic Rankine Cycle : ORC

เทคโนโลยีวัฏจักรแรงคินสารอินทรีย์ (Organic Rankine Cycle : ORC) สามารถผลิตไฟฟ้าจากแหล่งความร้อนอุณหภูมิต่ำหรือความร้อนทิ้งได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยใช้สารอินทรีย์ที่มีมวลโมเลกุลสูง ที่มีจุดเดือดต่ำกว่าน้ำเป็นสารทำงาน (Working Fluid) จึงเป็นเทคโนโลยีผลิตไฟฟ้าทางเลือกที่อนุรักษ์สิ่งแวดล้อม ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการใช้เชื้อเพลิงและ ลดมลภาวะได้ เหมาะสำหรับการผลิตไฟฟ้าจากความร้อนทิ้งในโรงงานอุตสาหกรรมต่างๆ และ การผลิตไฟฟ้าด้วยเชื้อเพลิงทางเลือก เช่น ความร้อนทิ้งจากปล่องไอเสียและจากเครื่องยนต์ การใช้เชื้อเพลิงชีวมวลหรือเชื้อเพลิงขยะ (RDF) การใช้พลังงานแสงอาทิตย์หรือน้ำพุร้อนเป็น แหล่งความร้อน เป็นต้น

โลกของเราต้องการพลังงานมา สนับสนุนเพื่อพัฒนาชีวิตความเป็นอยู่ของประชากรที่มีจำนวนเพิ่มขึ้น การจัดหาพลังงาน ที่จำเป็นให้แก่ประชากร จึงต้องส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมน้อยที่สุดกับโลกของเรา และตระหนักถึงการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ดังนั้นการพัฒนาและใช้พลังงานหมุนเวียน จึงเป็นวิถีใหม่ของการใช้พลังงาน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พลังงานชุมชนที่ใช้ของเหลือใช้จาก ภาคเกษตรกรรมมาใช้ผลิตพลังงาน และ รูปแบบที่เหมาะสมกับการใช้พลังงานทดแทนแบบครัวเรือนก็คือ 1. ทันสมัย 2. ใช้เชื้อเพลิงท้องถิ่น 3. มีเทคโนโลยีที่เหมาะสม 4. เป็นมิตร ต่อสิ่งแวดล้อม 5. รัฐอุดหนุนโครงการนำร่อง

Energy for All สอดคล้องกับพลังงานชุมชนวิถีใหม่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งแนวคิดของโรงไฟฟ้าชุมชน ที่ให้ชุมชนแต่ละครัวเรือน มีส่วนได้ (Stakeholder) ไม่ใช่แค่มีส่วนร่วมเหมือนในอดีต และท่านทราบไหมว่า นี่คือวิถีใหม่ของพลังงานหมุนเวียนหรือพลังงานทดแทนของเมืองไทยในอนาคต ไม่ว่าจะสร้างโรงไฟฟ้า VSPP หรือ SPP จากเชื้อเพลิงใด ก็ตาม ชุมชนรอบโรงไฟฟ้าควรจะมีส่วนได้โดยตรงจากค่าขายไฟฟ้าอย่างเป็นธรรม จะมากน้อยเท่าใดคงต้องร่วมกันคิด วันนี้พลังงานไม่ได้เป็นของใครคนใดคนหนึ่ง แต่เป็นของทุกคน Energy for All

Source: นิตยสาร Green Network ฉบับที่ 99 พฤษภาคม-มิถุนายน 2563 คอลัมน์ Energy โดย พิชัย ถิ่นสันติสุข